ناباروریی یا نازایی

قبل از هر چیز باید دانست که در یک بارداری طبیعی، تقریباً ۱۴ روز قبل از شروع سیکل قاعدگی، فرایند تخمک‌گذاری (آزادشدن تخمک از یک تخمدان) رخ می‌دهد و اگر تخمک آزادشده پس از ورود به لوله فالوپ، در طول مسیر خود تا رحم با اسپرم مرد بارور شود، پس از ورود به رحم، به آندونتر (پوشش داخلی رحم) می‌چسبد و به اصطلاح، لانه‌گزینی می‌کند و بدین صورت، پروسه بارداری آغاز می شود .

ناباروری زنانه چیست؟

به نوعی اختلال یا محدودیت در توانایی باردارشدن _پس از یک سال رابطه جنسی محافظت‌نشده_، ناباروری(sterility) گفته می‌شود که علل مردانه، زنانه و نیز علل ناشناخته موجب پدیدآمدن این عارضه می‌گردد.

اصولاً به زنانی که در سنین زیر ۳۵ سال هستند و یک سال هم برای بارداری اقدام ناموفق داشته‌اند، نابارور گفته می‌شود و همچنین اگر خانمی بین سن ۳۵ تا ۴۰ سال باشد و ۶ ماه برای بارداری اقدام کند؛ ولی بارداری اتفاق نیفتد، به عنوان فرد مبتلا به ناباروری شناخته می‌شود.این موضوع در سنین بالای ۴۰ سال اهمیت بیشتری پیدا کرده و خانم باید بلافاصله برای شناسایی علت ناباروری و شروع پروسه درمان اقدام کند.

 علائم نازایی در زنان

برخی از علائم قطعی و برخی نشانه های هشدار برای شروع ناباروری می‌باشد‌:

●  قاعدگی نامنظم و پریودی زودتر از موعد (هر دو هفته یکبار) یا با تأخیر زیاد (بیش از ۳۵ روز) که به مشکلات تخمک گذاری زن اشاره دارد.

●  افزایش موهای زائد در شکم، سینه، زیر چانه و… به علت افزایش هورمون مردانه در بدن زن که در صورت همراهی با عادت ماهانه نامنظم _بدون ارتباط با مصرف داروهایی خاص_، از نشانه های تنبلی تخمدان به شمار می‌رود.

●  بروز مشکلات هورمونی که علائمی نظیر رویش موهای ضخیم در نقاط خاص بدن، نازکی و ریزش مو، اضافه وزن، عارضه های پوستی مثل آکنه های زیاد، درد هنگام رابطه جنسی، تغییر تمایلات جنسی، ترشحات نوک پستان در غیر از ایام شیردهی و… را به دنبال دارد.

عوامل مؤثر در ناباروری زنان

●  سن

به عبارتی بانوان بالای ۳۵ سال، درگیر مشکل ناباروری می‌شوند،چراکه با افزایش سن، تعداد تخمک‌ها و قدرت باروری خانم کاهش می‌یابد و نیزکیفیت تخمک کاهش می‌یابد و این موضوع سبب بروز ناهنجاری‌های احتمالی در کروموزوم‌های جنین شده و به تبع آن، کاهش قدرت باروری و نیز افزایش آمار سقط را در پی خواهد داشت.

●  یائسگی زودرس

واقعیت این است که با افزایش سن و نزدیک شدن به دوران یائسگی، میزان باروری به طور طبیعی کاهش می‌یابد؛ اما گاهی در اثر کاهش زودرس تعداد فولیکول‌های تخمدان، فرد پیش از ۴۰ سالگی یائسه می‌شود که به عارضه یائسگی زودس معروف می‌باشد. از جمله عوامل و یا شرایط مؤثر بر بروز یائسگی زودرس می‌توان به استعمال دخانیات، سابقه پرتودرمانی، شیمی درمانی و نیز ابتلا به بیماری‌های مرتبط با سیستم ایمنی اشاره نمود.

●  اختلالات تخمک گذاری

تخمدان ها باید این توانایی را داشته باشند که تخمک های سالم تولید کنند. در برخی از موارد وجود مشکلات هورمونی، تولید تخمک توسط تخمدان ها را دچار اختلال می‌کند. به عبارتی اختلالات تخمک گذاری و مشکلات قاعدگی نظیر بی نظمی، تغییر حجم خونریزی، فواصل پریودی، دردناک شدن کمر و بخش تناسلی، گرفتگی ماهیچه ها و… می‌تواند از علائم ناباروری زنان باشد.

 در هر حال، اختلال در آزادسازی ماهانه یک تخمک به علت مشکلات مختلفی ایجاد می‌شود که برخی از آنها شامل موارد زیر است:

▪ یائسگی زودرس یا نارسایی زودرس تخمدان تا پیش از ۴۰ سالگی

▪ ابتلا به سندرم آستین لونتال یا سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) با ترشح سطح بالای هورمون آندروژن

▪ پایین بودن کیفیت تخمک ها، آسیب دیدگی یا اختلالات ژنتیکی آنها

▪ هایپرپرولاکتینمی یا بالا بودن سطح هورمون «پرولاکتین» در شرایطی غیر از بارداری و شیردهی

▪ مشکلات غده تیروئید مانند پرکاری و کم کاری آن

▪ ابتلا به بعضی بیماری های مزمن همچون سرطان یا ایدز (HIV)

● علل مربوط به مشکلات هورمونی

▪ افزایش پرولاکتین: هورمونی که در بدن بانوان موجب تولید شیر می‌شود، پرولاکتین نام دارد. طبق گفته‌ها، افزایش سطح این هورمون در بانوان غیرباردار و آنانی که فرزند شیرخوار ندارند، امری غیرعادی بوده و اثری منفی بر تخمک‌گذاری و در نتیجه باروری دارد.

▪ اختلال هورمون های گنادوتروپین: اختلال در عملکرد غده هیپوتالاموس، سبب ایجاد قاعدگی‌های نامظم یا قطع قاعدگی شده و در پی آن، در سطح هورمون‌های گنادوتروپین و در نتیجه، تخمک‌گذاری اختلال ایجاد می‌کند و قدرت باروری را کاهش می‌دهد.

▪ اختلال هورمون های هیپوفیزی: بروز اختلال در سطح هورمون‌های هیپوفیزی نظیر LH و FSH، فرایند تخمک‌گذرای را با مشکل مواجه کرده و موجب ناباروری خانم‌های می‌شود.

● نقص و مشکلات لوله های رحمی

لوله های رحم که مسیر بین تخمدان ها و رحم هستند باید سالم و باز باشند تا تخمک بتواند از آن مسیر عبور کند. گاهی این لوله ها به علت عفونت ها یا بیماری هایی که در لگن اتفاق می‌افتد دچار چسبندگی شده و خاصیت خود را برای انتقال تخمک از دست می‌دهد. البته گاهی جراحی لگن یا جراحی سرویکس (دهانه رحم) هم می‌تواند به لوله ها آسیب برساند. همچنین وجود تومورهای خوش خیم غیر سرطانی به نام فیبروئیدها یا فیبروم های رحمی، با انسداد مسیر یا بزرگ کردن فضای رحم و طولانی نمودن مسیر حرکت اسپرم، عمل لقاح را دچار مشکل می‌سازد .

● مشکلات در ساختار رحم

برای اینکه جنین بتواند لانه‌گزینی کند نیاز است که رحم در شرایط هورمونی و آناتومی مناسبی باشد. بخش زیادی از علل ناباروری در زنان، به مشکلات رحمی وابسته است.در داخل رحم یک بافت طبیعی تحت عنوان آندومتریوم وجود دارد که به صورت عادی در ابتدای سیکل تکثیر پیدا می‌کند و در میانه سیکل به حدی از رشد می‌رسد که محیطی مناسب برای رشد نطفه اولیه ایجاد می‌کند. از جمله اختلالات ساختاری رحم که بر قدرت باروری بانوان تأثیرگذار است می‌توان به رحم کمانی، رحم تک‌شاخ یا دوشاخ، پولیپ رحمی، فیبروم، رحم دوگانه و رحم دارای سپتوم اشاره کرد.

● مشکلات دهانه رحم

وجود مخاط غیرطبیعی در دهانه رحم از رسیدن اسپرم و تخمک به یکدیگر جلوگیری کرده و موجب عدم نفوذ اسپرم به تخمک می‌شود. در چنین شرایطی حتماً می‌بایست با پزشک زنان مشورت نموده تا عارضه درمان شود و اختلالات جدی‌تری رخ ندهد.

●عفونت

عفونت ها نیز می‌توانند با درگیر کردن دستگاه تناسلی داخلی یا خارجی زن، باعث نازایی و ناباروری شوند. در بخش داخلی که شامل تخمدان، لوله های فالوپ (لوله های رحم) و خود رحم می‌شود، عفونت می‌تواند آسیب هایی جدی به ویژه انسداد لوله ها را در پی داشته باشد. انواعی از عفونت های واژن همچون عفونت های قارچی و نیز گنوکوک و کلامیدیا با علائمی نظیر خارش، سوزش و بوی ناخوشایند موجب چسبندگی لوله ها و ناباروری می‌شوند.

● سندرم تخمدان پلی‌کیستیک

هنگامی که فولیکو‌ل‌ها یا تخمک‌های تخمدان به بلوغ و تکامل نرسد؛ کیست‌های کوچکی در حاشیه تخمدان‌ها ایجاد شده و عارضه سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) یا تنبلی تخمدان رخ می‌دهد. گفته می‌شود در این سندرم، اغلب هورمون‌های جنسی مردانه به نام آندوژن آزادسازی می‌گردد و به همین دلیل علائمی ازجمله افزایش رشد موی زائد، جوش، عادت ماهانه نامنظم و... در صورت بروز سندرم PCOS مشاهده می‌گردد.

● آندومتریوز

وجود پلیپ های بزرگ یا چندگانه تحت عنوان پولیپ اندومتری، مواردی نظیر توانایی کاشت و ایمپلنت جنین و نیز باروری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.در برخی مواقع، سلول‌های مخاط رحم که آندومتر نام دارد، به قسمت‌هایی از لگن مهاجرت می‌کند و به تخمدان‌ها و لوله‌های رحمی صدمه می‌زند. این اختلال که به آندومتریوز معروف است، بر حرکت اسپرم و تخمک، لوله‌های فالوپ، رحم، لقاح و رشد جنین تأثیر منفی گذاشته و حتی ممکن است بافت رحم در خارج از رحم رشد کند. این عارضه که با علائمی همچون خونریزی شدید، درد ناحیه تناسلی، قاعدگی دردناک و نیز رابطه جنسی دردناک همراه است، نیاز به انجام جراحی لاپاراسکوپی دارد تا بافت‌های آندومتر بیرون از رحم، استخراج گردد. البته این عارضه در برخی بانوان بدون علائم بوده و برای بررسی آن می‌بایست به پزشک مراجعه نمود.

● سندرم تحریک بیش‌ازحد تخمدان (OHSS)

این عارضه، پاسخ بیش‌ازحد تخمدان به هورمون‌های اضافی بوده که در اثر انجام برخی از روش‌های درمان ناباروری نظیر لقاح مصنوعی (IVF)، تلقیح داخل رحمی و تحریک تخمک‌گذاری و یا در صورت مصرف داروهای تزریقی باروری ایجاد می‌گردد و علائم شدیدی همچون درد شکم، تنگی نفس و استفراغ را به همراه دارد.

● دارو

▪ مصرف طولانی‌مدت ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی (داروهای NSAID) نظیر ایبوپروفن و آسپرین

▪ استفاده از داروهای شیمی‌درمانی و بروز نارسایی موقت یا دائمی تخمدان

▪ انجام پرتودرمانی در اندام‌هایی نزدیک به دستگاه تولید مثل

▪ مواد دارویی و شیمیایی غیرقانونی نظیر کوکائین یا ماری‌جوآنا

● سیستم ایمنی ضعیف

ناسالم و ضعیف بودن سیستم ایمنی بدن در زنان، منجر به برخی بیماری های خودایمنی می‌شود که به تخریب اسپرم می‌پردازد. در این صورت امکان لقاح و باروری در رحم زن فراهم نمی‌‌گردد.

● علل مربوط به سبک زندگی

برخی از عواملی که به دلیل سبک زندگی ناسالم موجب نازایی و ناباروری در خانم‌ها می‌شود عبارتند از:

▪ استعمال دخانیات و مصرف بیش‌ازحد الکل

▪ استرس و اضطراب

▪ رژیم غذایی نامناسب و ضعیف

▪ لاغری یا چاقی بیش‌ازحد

▪ عدم انجام تمرینات ورزشی مناسب

مراحل تشخیص ناباروری

اولین کاری که پزشک انجام می دهد این است که برای آقا آزمایش اسپرم تجویز می شود که اسپرم باید حرکت، تعداد و شکل نرمال باید داشته باشد.

در مرحله بعد آزمایش هورمونی برای خانم تجویز می شود. رزرو تخمدان خیلی مهم است که با یک آزمایش ساده مشخص می شود.

لوله های رحمی با عکس رنگی رحم چک می شود و همچنین با سونوگرافی های ترنس واژینال کیست های رحمی و تخمدانی بررسی می شود.

همچنین شکل رحم و دیواره های رحمی نیز با عکس های رنگی بررسی می شود که در این موارد می توان فاکتورهای تخمدانی، فاکتورهای مربوط به تخمک گذاری، فاکتورهایی که مربوط به شکل غیر طبیعی رحم، فاکتورهای ایمونولوژیک را با یکسری از آزمایش ها می توان مشخص کرد.

مشکلاتی که در دهانه رحم یا واژن وجود دارد که بسیار نادر است که با معاینه می توان آنها را تشخیص داد.

اگر هر یک از این موارد مشکلی نداشته باشد که همانطور که گفته شد در حدود 10 درصد از افراد چیزی مشخص نمی شود و عامل ناشناخته است که در افرادی از روش های کمک باروری و تحریک تخمک گذاری استفاده می شود.

آشنایی با روش های درمان نازایی در زنان

●صبر و حوصله

اولین گام برای زوج هایی که دچار ناباروری شده اند این است که صبر و حوصله داشته و پیگیر درمان خود باشند. چرا که پروسه تشخیص و درمان ناباروری یک پروسه زمان بر می‌باشد. امروزه با بکارگیری روش های کمک باروری نظیر IVF، IUI، میکرواینجکشن و چندین روش دیگر سعی در برطرف کردن مشکلات این زوج ها می‌نمایند.

● درمان ناباروری با جراحی

عمل جراحی به عنوان یکی از روش‌های درمان ناباروری در زنان، هنگامی به کار می‌رود که مشکلاتی همچون زخم یا انسداد لوله‌های فالوپ عامل نازایی باشد. در چنین شرایطی ممکن است جراحی به باز شدن بهتر مسیر و افزایش شانس رسیدن تخمک و اسپرم به یکدیگر کمک کند. 

اگر عامل ناباروری در خانم‌ها بیماری آندومتریوز باشد، طی یک جراحی لاپاراسکوپی و ایجاد برش‌های شکمی کوچکی جهت ورود ابزار لاپاراسکوپ (شامل دوربین، چراغ و ابزار جراحی) می‌توان با شانس بالایی مشکل را برطرف کرد. علاوه بر موارد فوق، امکان رفع بافت اسکار و ایمپلنت‌ها به کمک عمل جراحی وجود دارد که این امر علاوه بر کاهش درد، شانس باروری را بیشتر می‌کند.

●درمان ناباروری با دارو

داروهای ناباروری با اهداف مختلفی تجویز می‌شوند. برخی از آن‌ها جهت درمان بیماری‌های مؤثر بر باروری به کار می‌روند و برخی دیگر به تنظیم و القای تخمک‌گذاری کمک می‌کنند

● در افرادی که عامل ناشناخته است که از روش های کمک باروری و تحریک تخمک گذاری استفاده می شود

▪ دارو درمانی:

پزشک معمولا برای افرادی که مشکل تخمک گذاری و تخمدان پلی کیستیک دارند دارو تجویز می‌کند.

▪ روش آی یو آی:

در این روش پزشک پس از جمع آوری و شستشوی اسپرم مرد آنها را درون رحم تخلیه می‌کند. این روش زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که علت ناباروری مشکل در رسیدن اسپرم به لوله ی رحم باشد.

▪ آی وی اف:

در روش آی وی اف تخمک ها پس از بارور شدن در آزمایشگاه به درون رحم منتقل می‌شوند.

▪ لاپاراسکوپی:

اگر دلیل ناباوری داشتن بیماری های مربط با لوله ی رحم و یا دستگاه تناسلی باشد، پزشک با استفاده از روش لاپاراسکوپی به درمان این بیماری ها می پردازد.

▪ اهدای تخمک:

این روش برای زنانی که به دلیل سن بالا نارسایی تخمک دارند و در نتیجه تخمکشان کیفیت کافی ندارد مورد استفاده قرار می‌گیرد.

▪ رحم جایگزین:

در این روش تخمک و اسپرم زن و شوهر در آزمایشگاه لقاح داده می شود و سپس به رحم زن دیگری منتقل می‌شود وجنین در رحم او رشد می کند

●تغذیه سالم می‌تواند به شما کمک کند

اصولا برای باروری تغذیه شما باید شامل پروتیین‌ها، قندها و ویتامین‌های لازم باشد:

▪ گوشت

▪ ماهی

▪ تخم‌مرغ

▪ شیر و ماست و غیره (لبنیات)

و گروه دیگر پروتیین‌ها که در مواد گیاهی یافت می‌شوند مانند:

▪ گندم

▪ سویا

▪ نارگیل

▪ بادام

▪ فندق

▪ ذرت

▪ سویا

▪ لوبیا

▪ عدس

▪ پسته

توصیه شده است باید از مواد قندی مناسب و طبیعی استفاده شود، تا بدن بتواند بخوبی آن‌ها را جذب کند.مواد قندی مفید برای افزایش قدرت باروری و جلوگیری از ناباروری و نازایی:

▪ عسل

▪ انجیر

▪ موز

▪ توت خشک شیرین

▪ خرما و غیره

❉ دختران مجرد با رسیدن به بلوغ و پیش از ازدواج نیز بهتر است که تحت نظر پزشک متخصص قرار گیرند تا هر گونه نشانه غیر طبیعی و علائمی از مشکلات زنانه در خود را به سرعت پیگیری و درمان نمایند. این بررسی ها در صورت داشتن نظم و تکرار سالانه، به پیشگیری از مشکلات ناباروری کمک بسیاری می‌نماید.

بهترین زمان مراجعه به پزشک

برای مراجعه به پزشک باید دانست که چه زمانی یک زوج، دچار مشکل ناباروری می‌شوند. همان طور که قبلاً بیان شد، تلاش ناموفق یک ساله برای فرزندآوری تا قبل از ۳۵ سالگی یا تلاش ناموفق شش ماهه پس از این سن، یک علامت برای ناباروری است که نیازمند مراجعه به پزشک می‌باشد. پزشک با انجام تست های مختلف، معاینات اولیه، آزمایش های خون و ادرار، تصویربرداری از اندام های داخلی و نیز پرسیدن سؤالاتی به تشخیص عارضه می‌پردازد. همچنین با مراجعه به متخصص غدد درون‌ریز در زمینه کشف مشکلات غده‌ای مرتبط با ناباروری، از دیگر اقداماتی است که معمولاً پس از مراجعه به پزشک انجام می‌شود.

در گفت و گو با پزشک باید موارد زیر به اطلاع وی رسانده شود:

▪ داروهای مصرفی با نسخه یا بی نسخه شامل مکمل ها، مواد معدنی، قرص ها، کپسول ها، ویتامین ها و…

▪ دفعات رابطه جنسی بدون استفاده از وسایل پیشگیری از بارداری

▪ تاریخ آخرین اقدام برای فرزندآوری و آخرین مقاربت جنسی

▪ جراحی ها یا دوره های درمانی پیشین مخصوصاً در ارتباط با دستگاه تناسلی

▪ سابقه شیمی درمانی یا قرارگیری در معرض پرتوها و تشعشعات

▪ سابقه ابتلا به بیماری های آمیزشی

▪ میزان مصرف مواد مخدر، سیگار و الکل

▪ اختلالات ژنتیکی و بیماری های ارثی در خود و خانواده

▪ سابقه ابتلا به بیماری هایی نظیر تیروئید و دیابت در خود و خانواده

▪ داشتن سیکل قاعدگی طبیعی و منظم یا دردناک و نامنظم

▪ سابقه خونریزی شدید یا ترشحات غیرطبیعی، درد لگن و جراحی شکم 

▪ ازدواج دیرهنگام و فریز تخمک

● راه های پیشگیری از ناباروری در زنان

اگرچه انواع بسیاری از ناباروری وجود دارد که قابل پیشگیری نیست؛ اما با برخی اقدامات می‌توان احتمال بروز نازایی را کاهش داد یا زمان آن را به تعویق انداخت؛ اقداماتی از جمله:

• رابطه جنسی منظم در طول ایام تخمک گذاری (اواسط دوره قاعدگی) شامل ۵ روز قبل از تخمک گذاری تا ۱ روز پس از آن

• اجتناب از مصرف انواع مواد مخدر، نوشیدن الکل و مصرف سیگار

• انجام ورزش منظم _در زنان و مردان_ برای حفظ سلامت عمومی بدن و افزایش قدرت باروری

• محدود کردن مصرف داروهای مؤثر بر باروری در طول اقدام به فرزندآوری به تشخیص پزشک

• کاهش وزن در افراد چاق یا افزودن وزن در افراد دارای لاغری مفرط برای رسیدن به وزن ایده آل و ایجاد نظم در تولید هورمون ها

• کاهش مصرف کافئین در زنان برای افزایش شانس باروری

• مراجعه و مشورت با پزشک به صورت منظم