تنبلی تخمدان چیست؟

سلول های بنیادین در تخمدان زنان قرار دارند که در نتیجه به تخمک تبدیل می شوند و اگر این سلول های مذکور با اسپرم ترکیب شوند لقاح ایجاد می شود و جنین شکل می گیرد. تخمک ها از سلول های که از غده هیپوفیز مغز ترشح می شوند، تشکیل شده اند.

تنبلی تخمدان یک اختلال شایع هورمونی معروف به سندرم تخمدان پلی کیستیک (Polycystic ovary syndrome) یا PCOS، برای زنان در سن باروری است که با تجمع مواد مایع، جامد و یا ترکیبی از هردو در تخمدان‌ها، باعث ازدیاد هورمون مردانه آندروژن باعث بی نظمی در دوران عادت ماهانه و ایجاد جوش های آکنه روی پوست می شود و نیز در چنین وضعیتی حاملگی دیرتر اتفاق می افتد. وقتی کیست ها در لوله های فالوپ تشکیل شوند اسپرم ها نمی تواند به تخمک برسند و لقاح ایجاد شود. در این سندروم هورمون های مردانه بیشتر از حد نرمال در زنان وجود دارند و باعث بروز بیماری های مانند: دیابت و اضافه وزن می شود. پلی کیستیک به معنای تجمع کیست های متعدد در یک نقطه است.

رشد بیش از حد موهای زائد و تغییر در روند سیکل عادت های ماهیانه از جمله عوارض هورمونی ابتلا به عارضه می باشد و اگر این سندروم پیشرفت کند منجر به ناباروی می گردد.

عملکرد تخمدان ها

در حقیقت عملکرد تخمدان ها بدین صورت است که در طول ماه یک بار تولید تخمک می نمایند که با رشد فولیکول هورمون سازی انجام می شود که در نهایت منجر به آزادسازی تخمک می شود، ولی زنانی که به تنبلی تخمدان مبتلا هستند تخمدان به جای یک فولیکول تعداد زیادی فولیکول یا تخمک های بسیار ریز تولید می نمایید و سطح هورمون ها از تعادل خارج می شود که در نهایت آن تخمک گذاری اتفاق نمی افتد و علت بروز چنین اتفاقی در برخی زنان دقیقا مشخص نشده است.

علل ایجاد سندروم تخمدان پلی کیستیک

علل متعددی می تواند سبب ابتلا به بیماری تنبلی تخمدان شود که این موارد عبارت است از:

. افزایش سطح هورمون مردانه در زنان

برخی از متخصصین معتقدند که سطح بالای هورمون های مردانه در زنان می تواند باعث بروز چنین عارضه ای شود که باعث تخمک گذاری در تخمدان ها می شوند.

. وراثت و ژنتیک

عوامل وراثتی و ژنتیکی در بروز چنین عارضه های دخیل هستند، به عنوان مثال: اگر در خانواده نزدیک تان ابتلا به چنین عارضه ای سابقه داشته باشد ممکن است شما هم مستعد این بیماری باشید.

. بیماری های زمینه ای مانند :

تومور های مغزی

بیماری عفونی و لگنی و  رحم در زنان

اختلالات در غده تیروئید

. عارضه های روانی، از قبیل استرس و اضطراب بالا

. بیماری دیابت و هورمون انسولین می تواند شانس ابتلا به این بیماری را افزایش دهند.

. شیمی درمانی و پرتودرمانی

 این نوع درمان علل شایع تنبلی تخمدان هستند. این روش های درمانی می توانند به مواد ژنتیکی سلول ها آسیب بزنند.

. دود سیگار و قلیان

. سیستم ایمنی ضعیف بدن (بیماری خود ایمنی)

 ممکن است که سیستم ایمنی بدن پادتنهایی را علیه بافت تخمدان تولید کند، که به فولیکول های حاوی تخمک آسیب برساند. رخداد این عارضه نامشخص می باشد، اما قرار گرفتن در معرض ویروس ها بسیار محتمل بر این اتفاق است.

. اضافه وزن

. مشکلات غده فوق کلیه

علائم تنبلی تخمدان

مهم ترین علائم و نشانه های تنبلی تخمدان شامل موارد زیر می شود:

. تغییرات خلق و خو

. تخمدان پلی کیستیک 

تخمدان پلی کیستیکی است یکی از علائم کیست های تخمدانی می باشد و بر روی هورمون های زنانه تاثیرمستقیم می گذارد، در نتیجه قاعدگی نامنظم را به همراه می آورد.

. کیست تخمدان

. کسالت، سستی و مشکلات خواب

. مشکلات بارداری و تخمک گذاری مرتب

. ریزش مو

گاهی زنان مبتلا به تنبلی تخمدان _به دلیل افزایش هورمون مردانه_ دچار ریزش مو با الگوی مردانه (در نواحی شقیقه‌ها و وسط سر) می‌شوند. 

. افزایش موهای زائد

اغلب زنان مبتلا به تنبلی تخمدان دچار افزایش رشد موهای زائد به صورت ضخیم و سیاه در صورت (نواحی چانه) و بدن (دور سینه ها، ناف و زیر ناف) خواهند شد.

. پوست چرب و بروز آکنه و جوش های ریز صورت  

 هورمون های مردانه سبب چرب شدن پوست و ایجاد جوش روی صورت و نواحی سینه و پشت می‌شود.

. تیرگی پوست

در این حالت پوست قسمت های چین خورده نظیر پوست گردن، نواحی تناسلی و زیر سینه تیره تر می‌شود.

. مستعد به بیماری دیابت و فشار خون بالا، به دلیل نوسانات وزنی 

اغلب افراد مبتلا به تنبلی تخمدان قادر به استفاده از انسولین نیستند. پانکراس با تولید انسولین سبب جذب قند موجود در غذا توسط سلول ها می‌شود. در صورتی که سلول ها قادر به استفاده از انسولین نباشند نیاز بدن به انسولین افزایش یافته و پانکراس انسولین بیشتر تولید می‌کند؛ در نتیجه انسولین اضافه سبب تحریک تخمدان و تولید هورمون مردانه می‌شود.

.  اضافه وزن

: اضافه وزن یکی از علائم تنبلی تخمدان و همچنین یکی از اصلی ترین دلایل تشدید سایر نشانه های تنبلی تخمدان نظیر مقاومت به انسولین می‌باشد

 . افزایش هورمون آندروژن 

قبل از هرچیز باید دانست که آندروژن (Androgen) یک نام کلی برای ترکیباتی طبیعی و مصنوعی است که موجب پیدایش خصوصیات مردانه در جنس مذکر می‌گردد و یکی از شناخته‌شده‌ترین این ترکیبات، هورمون تستوسترون می‌باشد. افزایش آندروژن یا هورمون مردانه در زنان موجب ایجاد علائمی نظیر آکنه شدید، رویش موی صورت و بدن و طاسی با الگوی مردانه می‌شود. در صورت مشاهده چنین نشانه‌ها یا علائمی می‌بایست وجود یا عدم وجود سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در خانم‌ها مورد آزمایش قرار گیرد.

رشد موی زائد، خشن و تیره در برخی نواحی خاص بدن از جمله: لب، چانه، اطراف ناف، ران ها، جناغ سینه و…

. دوره های نامنظم قاعدگی 

ازجمله شایع‌ترین علائم سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا تنبلی تخمدان، قاعدگی‌های نامنظم با فواصل زمانی طولانی و دفعات کم می‌باشد. به طور مثال، اگر مدت‌زمان تأخیر سیکل‌های قاعدگی بیش از 35 روز شود و یا در طول سال، کمتر از 9 چرخه قاعدگی _همراه با درد زیاد_ صورت گیرد، باید به وجود عارضه تخمدان پلی‌کیستیک مشکوک شد و به پزشک مراجعه نمود.

 دوره قاعدگی شدید و طولانی: دوره پریود طولانی به معنی ضخامت دیواره رحم بیشتر و در نتیجه خونریزی شدیدتر می‌باشد.

. اختلال و ناهنجاری در بارداری

. گرگرفتگی و سردرد

. تعرق شبانه

.  خشکی واژن

. خشک و کم سو شدن چشم ها

. تحریک پذیری یا عدم تمرکز

. کاهش میل جنسی

عوارض تنبلی تخمدان

از معایب درمان نکردن این بیماری می توان به موارد زیر اشاره نمود:

تنبلی تخمدان و ناباروری 

بعضی از خانم ها تا زمانی که برای بارداری اقدام نکرده اند از ابتلا به این بیماری بی خبر باشندو زمان اقدام   با شکست رو به رو می شوند و به دنبال ریشه یابی ناباروری خود با تنبلی تخمدان رو به رو می شوند.

افرادی که به تنبلی تخمدان مبتلا هستند، تخمک گذاری منظمی ندارند، به همین منظور این افراد مدت زمان بیشتری به طول می انجامد تا بتوانند باردار شود. در صورتی که این افراد به مدت شش تا دوازده ماه به بارداری اقدام کرده ولی نتوانستند باردار شوند، حتما بایستی مورد بررسی قرار گیرند.

پوکی استخوان

 هورمون استروژن به حفظ استخوان کمک می کند. افرادی که میزان هورمون استروژن پایینی دارند، خطر ابتلا به استخوان های ضعیف و شکننده (پوکی استخوان) را دارند که احتمال شکستن آن ها نسبت به استخوان های سالم بیشتر است.

افسردگی یا اضطراب

 خطر ناباروری و سایر عوارض ناشی از سطح پایین استروژن باعث می شود برخی از خانم ها دچار افسردگی یا اضطراب شوند.

بیماری قلبی

 از بین رفتن زودرس هورمون استروژن ممکن است زمینه ساز بیماری های قلبی گردد.فردی که به این بیماری مبتلاست و همچنین با اضافه وزن و مقاومت به انسولین مواجهه است. احتمال ابتلا به بیماری عروق کرونر در آن ها بیشتر خواهد بود.

همچنین ابتلا به کلسترول بالا ممکن است در این افراد وجود داشته باشد زیرا ابتلا به این بیماری می تواند منجر به مشکلات و بیماری های قلبی و عروقی شود.

آپنه خواب و تنبلی تخمدان

زنان مبتلا به بیماری تنبلی تخمدان به ویژه افرادی که اضافه وزن و چاقی دارند، آپنه خواب را تجربه می کنند. بدین صورت که یک فواصلی از ایست تنفس حین خواب را تجربه کرده و این مورد سبب می شود تا فرد در طول روز خستگی و خواب آلودگی داشته باشد و این عامل جایی نگرانی نیست و قابلیت درمان دارد.

هایپرانسولینمی

هایپرانسولینمی اغلب با دیابت نوع 2 همراه است، اما به معنی دیابت نیست . هایپرانسولینمی به این معنی است که میزان انسولین در خون بالاتر از حد طبیعی در مقایسه با  افراد غیر دیابتی است.زمانی که فرد دچار هایپرانسولینمی می شود یعنی مشکلی در کنترل قند خون دارد، یعنی پانکراس مجبور است مقادیر بیشتری انسولین را ترشح کند تا قند خون در حد طبیعی حفظ شود.

تشخیص بیماری تنبلی تخمدان

تا پزشک متخصص از وجود این عارضه مطمئن شود و درمان را شروع نماید، چرا که انجام یک آزمایش به تنهایی ابتلا یا عدم ابتلا به تنبلی تخمدان را مشخص نمی نماید، تشخیص ابتلا به عارضه سندروم تخمدان پلی کیستیک، به راحتی قابل تشخیص نمی باشد و احتیاج به انجام ازمایشات مختلفی دارد به همین دلیل بررسی سوابق پزشکی و انجام آزمایشات و تست های مربوطه کمک شایانی به تشخیص و درمان هر چه بهتر این عارضه می نماید.

. معاینه فیزیکی

معاینه فیزیکی برای اندازه‌گیری شاخص BMI، فشار خون، قد، وزن و… به کار می‌رود که علائم اولیه تنبلی تخمدان را شناسایی کند.

. سونوگرافی

بهترین روش برای بررسی وضعیت تخمدان استفاده از سونوگرافی واژینال است.

از بهترین روش ها برای بررسی وضعیت تخمدان ها استفاده از سونوگرافی به ویژه سونوگرافی واژینال است. تصویربرداری سونوگرافی نقش مهمی در مشاهده ظاهر تخمدان‌ها، ضخامت رحم، کشف تعداد زیادی فولیکول کوچک و در نتیجه تشخیص سندرم تخمدان پلی‌کیستیک دارد.

اگر یکی از تخمدان‌ها بزرگ‌تر از دیگری باشد؛ می‌تواند نشانه این باشد که فولیکول‌های درشت و زیادی درون تخمدان ایجاد شده‌اند که تخمک‌ها را احاطه کرده‌اند؛ اما از آزادسازی تخمک‌ها ممانعت به عمل آورده‌ شده است. چنین اتفاقی موجب نامنظم کار کردن تخمدان‌ها و در پی آن، اختلالات سیکل قاعدگی و ناباروری می‌شود.

. آزمایش خون

اگرچه منظور از تست خون، طیف گسترده‌ای از آزمایش‌ها برای اندازه‌گیری فاکتورهای مختلف نظیر قند خون (گلوکز) و انسولین است؛ اما می‌توان گفت که به طور کلی، آزمایش خون در زمره مهم‌ترین راه‌های تشخیص تنبلی تخمدان قرار دارد. باید ذکر نمود که در بسیاری از مواقع، آزمایش خون قبل و بعد از نوشیدن آب‌قند برای اندازه‌گیری سطح تری گلیسیرید و کلسترول ناشتا انجام می‌گیرد و در کنار آن، تست تحمل گلوکز نیز انجام می‌شود.

. افزایش پرولاکتین، تیروئید، سطح انسولین، مقاومت به انسولین بایستی حتما مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.

. تست هورمون

علائم افزایش آندروژن شامل: جوش، موی زائد، ریزش موی سر یا بالا بودن این هورمون ها در تست های آزمایشگاهی

در این آزمایش سطح هورمون LH ،FSH و مقدار هورمون استروژن مورد بررسی قرار می‌گیرد.

تست‌های هورمونی با دقت بالایی می‌تواند اختلالات مربوط به تخمدان و رحم را شناسایی کند. این آزمایش‌ها شامل اندازه‌گیری سطح هورمون لوتئینه‌کننده یا کاهش (LH) کاهش در تنبلی تخمدان، محرک فولیکولی یا افزایش (FSH)، تستوسترون (افزایش)، استروژن (ثابت یا افزایش)، آندروستندیون (افزایش)، گلوبولین متصل به هورمون جنسی یا کاهش(SBGH)، آنتی مولرین یا افزایش (AMH) و… می‌شود.

. روش های درمان تنبلی تخمدان

از آنجایی که درمان قطعی تنبلی تخمدان هنوز مشخص نشده، لذا برای هر فرد درمان‌هایی متناسب با علائم او در نظر گرفته می‌شود تا شانس باروری را افزایش دهد. به طور کلی، در درمان تنبلی تخمدان از داروهای تقویت‌کننده تخمک‌گذاری و هورمون‌ها استفاده می‌شود که از جمله آن‌ها باید به قرص‌های ترکیبی ضد بارداری و داروهای حاوی پروژستین اشاره کرد.

در حالت کلی درمان اصلی تنبلی تخمدان قرص های پیشگیری از بارداری است، اما جالب است بدانید که این روش درمانی همانند دیگر روش ها قطعی نیست و سبب درمان علامت و منظم شدن سیکل های قاعدگی، جوش، رویش موی اضافه و در نهایت حفاظت زنان از سرطان رحم می شود.

اصلی‌ترین راه‌های کمک به درمان تنبلی تخمدان عبارت‌اند از:

دارو درمانی

باید دانست که مصرف دارو به منظور درمان سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا تنبلی تخمدان بسته به نوع اختلالی که موجب بروز این عارضه شده متفاوت است و به شرح زیر می‌باشد:

دارو برای تنظیم دوره‌های قاعدگی: بدین منظور می‌توان هر ماه یا هر دوماه یکبار و هر دوره به مدت 10 تا 14 روز از قرص‌های ضدبارداری جهت پروژستین‌درمانی استفاده کرد؛ چراکه این قرص‌ها حاوی پروژسترون و استروژن هستند و سبب کاهش آندروژن می‌شوند. همچنین مصرف این قرص‌ها، خونریزی شدید قاعدگی و نیز خطر سرطان اندومتر را کاهش داده و موجب کنترل آکنه و رشد موی زائد می‌شود. از طرفی دیگر، می‌توان به جای قرص‌های ضدبارداری از پچ پوستی یا حلقه‌های واژنی حاوی پروژسترون و استروژن استفاده نمود.

دارو برای تنظیم تخمک گذاری: 

ازجمله داروهایی که می‌توان جهت تنظیم فرایند تخمک‌گذاری استفاده نمود عبارتند از:

. لترزول؛ مؤثر در تحریک تخمدان

. کلومیفن؛ داروی ضد استروژن خوراکی و قابل مصرف در بخش اول سیکل قاعدگی

. گنادوتروپین؛ دارویی هورمونی و قابل استفاده به صورت تزریقی

. متفورمین؛ دارویی خوراکی مؤثر در درمان دیابت نوع دو، کاهش مقاومت به انسولین، کمک به بارداری و کمک به کاهش وزن

دارو برای کاهش رشد موهای زائد 

برخی از داروهایی که جهت کاهش رشد موهای زائد در شرایط وجود سندرم تخمدان پلی‌کیستیک تجویز می‌شود عبارتند از:

. اسپیرونولاکتون؛ جهت کاهش تأثیر آندروژن بر پوست

. قرص ضد بارداری؛ جهت کاهش تولید آندروژن

. افلورنیتین؛ کرمی جهت کندکردن رشد موهای زائد صورت

. الکترولیز؛ روشی شامل ورود سوزنی نازک به فولیکول مو جهت از بین رفتن ریشه مو

البته لازم به ذکر است که در صورت باردار بودن می‌بایست از مصرف هرگونه دارویی به صورت خودسرانه اجتناب نمود؛ چراکه به طور مثال، داروی اسپیرونولاکتون منجر به نقص مادرزادی جنین می‌شود و مصرف آن در دوران بارداری اصلاً پیشنهاد نمی‌گردد.

جراحی

در صورتی که بیمار با برخی از داروها و قرص هایی که متخصص زنان، زایمان و نازایی برای او تجویز نموده تنبلی برطرف نگردد، درمان با جراحی  (لاپاراسکوپی) را تجویز می کند البته این درمان زمانی پیشنهاد می گردد که تخمدان به شدت آسیب دیده باشد

در این روش جراح با استفاده از لیزر یا سوزن‌های باریک سوراخ‌های کوچکی در تخمدان ایجاد می‌کند. این عمل سبب کاهش تولید هورمون‌ مردانه و بهبود عملکرد تخمدان و فرایند تخمک‌گذاری خواهد شد.

اصلاح سبک زندگی

عواملی نظیر انجام تمرینات ورزشی، رعایت رژیم غذایی مناسب، پرهیز از مواد قندی زیاد و نیز کاهش و کنترل وزن، نقش بسزایی در بهبود وضعیت فرد مبتلا به تنبلی تخمدان دارد. 

لقاح مصنوعی

در مرحله آخر و در صورتی که هیچ‌کدام از روش‌های درمانی جهت برطرف شدن عارضه تخمدان پلی‌کیستیک کارآمد واقع نشود؛ در زنانی که قصد بارداری دارند، پزشک انجام روش‌های کمک‌باروری نظیر آی ‌وی ‌اف (IVF) را پیشنهاد می‌کند.

چه زمانی باید به متخصص زنان و زایمان و نازایی مراجعه کرد؟

. اگر بیش از 3ماه پریود نشدید و باردار نیستید

(در اغلب مواقع عدم قاعدگی ریشه در استرس، بارداری، تغییر رژیم غذایی، ورزش و فعالیت های سخت دارد که سیکل قاعدگی را به تعویق می اندازد).

. اگر علائم تنبلی تخمدان را در خود مشاهده می‌کنید

. اگر ۱۲ ماه اقدام به بارداری کرده اید؛ اما ناموفق بوده اید

. اگر علائم بیماری دیابت را در خود مشاهده می‌کنید.

آیا تنبلی تخمدان باعث نازایی می‌شود؟

باید گفت که سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا تنبلی تخمدان، یکی از علل شایع ناباروری زنان است که طی آن، تخمدان‌ها به علت وجود کیست‌های حاوی تخمک‌های نابالغ بسیار بزرگ می‌شوند و موجب افزایش ترشح آندروژن در بدن زنان می‌گردند. این موضوع ناشی از اختلالات هورمونی است که باعث تخمک‌گذاری نامنظم یا حتی عدم تخمک‌گذاری می‌شود. البته باید دانست که گاهی با وجود دفعات کم قاعدگی ماهانه _مثلاً ۳ بار در سال_، تخمک‌گذاری همچنان ادامه می‌یابد.

بدین ترتیب، از آنجایی که هورمون آندروژن یک هورمون مردانه است، صفات مردانه را نیز در خانم‌ها بیشتر بروز می‌دهد. هرچند در حالت طبیعی، آندروژن در بدن زنان به هورمون استروژن تبدیل می‌گردد؛ اما افزایش آن می‌تواند زمینه ناباروری را ایجاد کند.

آیا تنبلی تخمدان سبب سرطان رحم می شود ؟ 

به طور معمول زنانی که مبتلا به بیماری تنبلی تخمدان یا تخمدان پلی کیستیک هستند سیکل های قاعدگی آن ها به تاخیر می افتد و در صورتی که نسبت به درمان چندین سال بی تفاوت باشند این مورد موجب می گردد تا ریزش نداشته باشد.

زمانی که افراد مبتلا به این بیماری به میانگین سنی 50 سال می رسند و یائسه می شوند در صورتی که درمان نشده باشند احتمال افزایش صخامت رحم، هیپرپلازی آندمتر و در نهایت عدم تشخیص به موقع موجب ابتلا به سرطان رحم می شود. لذا خیلی مهم است که زنان عادت های ماهانه منظم داشته باشند و در صورت وجود هر نوع مشکلی در این زمینه بهتر است بدون اتلاف وقت اقدام به درمان نمایند.