هیدروسفالی

هیدروسفالی یا هیدروسفالوس (Hydrocephalus) بیماری است که در آن، در بطن‌های مغزی مایع مغزی نخاعی (بیش از اندازه) جمع می‎شود. این مایع اضافی، بطن‏‌های مغز را باز می‎کند و روی بافت این عضو حیاتی بدن، فشار وارد می‌کند. مایع مغزی نخاعی، یک مایع شفاف و بی‌رنگ است که فضای اطراف نخاع و بافت مغز را نرم می‌کند تا محافظت بشوند. این محافظ، معمولا درون بطن‎ها در جریان است و به نوعی، مغز و نخاع را شستشو می‌‏دهد و دوباره به جریان خون بر می‌گردد. خود بدن در حالت عادی، روزانه میزان مناسبی از مایع مغزی نخاعی را تولید و بعد آن را جذب می‎کند.وقتی جریان نرمال مایع یا جذب آن مختل شود، این مایع به میزانی اضافی و زیاد در مغز تجمع پیدا می‎کند. این تجمع به معنای فشار است و وقتی به مغز فشار وارد شود، نمی‌تواند به خوبی عمل کند و حتی ممکن است باعث مرگ فرد شود. کودکانی که با این بیماری به دنیا می‌آیند، سرهای بزرگ و دفرمه دارند. بسیاری از افراد این بیماری را نمی‌شناسند و به صورت کلی واژه منسوخ «عقب مانده» را برای همه نوزادان دچار اختلال به کار می‎برند.

 انواع هیدروسفالی

3 نوع اصلی هیدروسفالی وجود دارد:

● هیدروسفالی مادرزادی که در بدو تولد وجود دارد.

در هیدروسفالی مادرزادی نوزاد با مایعات اضافی در مغزش متولد می شود. این مشکل می تواند ناشی از بیماری هایی مانند اسپینا بیفیدا یا عفونت منتقل شده از مادر در دوران بارداری، مانند اوریون یا سرخجه باشد.بسیاری از نوزادانی که با هیدروسفالی متولد می شوند، آسیب مغزی دائمی دارند.

● هیدروسفالی اکتسابی که پس از تولد ایجاد می شود.

 نوعی هیدروسفالی است که در بدو تولد یا در بزرگسالی ایجاد می شود و به طور معمول در اثر آسیب یا بیماری ایجاد می شود.

. هیدروسفالی با فشار طبیعی که فقط در افراد مسن ایجاد می شود ●

هیدروسفالی با فشار طبیعی (NPH) یک بیماری غیرشایع و ناشناخته است که اغلب افراد بالای 60 سال به آن دچار می شوند.گاهی اوقات، پس از آسیب مغزی یا سکته ایجاد شود، اما در بیشتر موارد علت ناشناخته است.مشکلات حرکتی، زوال عقل و بی اختیاری ادرار از علائم اصلی NPH هستند.

● هیدروسفالی ارتباطی

 این نوع هیدروسفالی زمانی اتفاق می افتد که هیچ مانعی برای جریان مایع مغزی نخاعی در سیستم بطن وجود نداشته باشد. این شرایط یا به دلیل جذب ناکافی و یا به دلیل افزایش غیر طبیعی مقدار مایع مغزی نخاعی تولید شده بوجود می آید.

● هیدروسفالی غیر ارتباطی یا انسدادی

 هنگامی رخ می دهد که جریان CSF در امتداد یکی دیگر از مجاری متصل به بطن ها مسدود شود ، باعث بزرگ شدن مسیرهای بالاتر و افزایش فشار داخل جمجمه شود.

● هیدروسفالی اکسترنال یا هیدروسفالی خارجی

 در این نوع هیدورسفالی مایعات مغزی به جای اینکه داخل بطن‌های مغز باشند ، در اطراف فضای داخلی جمجمه جمع می‌شوند.

علائم هیدروسفالی

آسیب مغزی ناشی از این عارضه می تواند طیف وسیعی از علائم را ایجاد کند، از جمله:

● سردرد

● تاری دید

● حس مریضی

● مشکل در راه رفتن

● از دست دادن تعادل یا هماهنگی

● بی حالی

● بی اختیاری مثانه

● از دست دادن حافظه

● زوال عقل خفیف

● اختلال بینایی

● اختلال در مهارت های شناختی

علائم هیدروسفالی نوزادان

● دور سر به سرعت در حال افزایش است.

● اندازه سر به طور غیرمعمول بزرگ است.

● نقاط نرم روی جمجمه برجسته هستند.

● رگهای برجسته پوست سر

● انحراف چشم

● خواب آلودگی

● تحریک پذیری

● تشنج

● استفراغ

علت ابتلا به هیدروسفالی  

این نوع عارضه اغلب کودکان یا بزرگسالان را تحت تاثیر قرار می دهد و معمولاً پس از یک بیماری یا آسیب ایجاد می شود. به عنوان مثال، ممکن است پس از یک آسیب جدی به سر یا یک عارضه ناشی از بیماری، مانند تومور مغزی اتفاق بیفتد.

عملکرد مایع مغزی (CSF)

مایع مغزی (CSF) دارای سه عملکرد مهم است:

● از مغز در برابر آسیب محافظت می کند.

● مواد زائد را از مغز خارج می کند.

● مواد مغذی مورد نیاز مغز برای داشتن عملکرد صحیح را فراهم می کند.

مغز دائماً CSF جدید تولید می کند (حدود یک لیتر در روز) و مایع قدیمی از مغز آزاد شده و در رگ های خونی جذب می شود. اما در صورت قطع این فرآیند، مقدار CSF به سرعت زیاد شده و باعث فشار در مغز (هیدروسفالی) شود.

عوارض هیدروسفالی

این آسیب ها می توانند چندین عارضه طولانی مدت ایجاد کنند، مانند:

● ناتوانی های مرتبط با یادگیری

● مشکلات گفتاری

● مشکلات حافظه

● بازه توجه کوتاه مدت

● مشکلات مرتبط با مهارت های سازمان دهی

● مشکلات بینایی، مانند لوچی و از دست دادن بینایی

● مشکلات جسمی مرتبط با هماهنگی

● صرع

تشخیص هیدروسفالی

● نحوه راه رفتن، توانایی ذهنی و علائم مرتبط با کنترل مثانه، ارزیابی می شود.

● یکی از این مشکلات که در سونوگرافی‌های پیش از زایمان قابل تشخیص است، هیدروسفالی است.

● اسکن های مغزی مانند سی تی اسکن و اسکن MRI

● نمونه برداری مایع مغزی نخاعی

● کنترل فشار داخل جمجمه

درمان هیدروسفالی

● شانت گذاری مغزی

هیدروسفالی معمولاً با استفاده از یک لوله نازک (شانت) که برای تخلیه مایع اضافی با جراحی در مغز کاشته می شود، درمان می گردد.

● آندوسکوپی مغزی

ونتریکولوستومی اندوسکوپیک بطن سوم (ETV) گاهی اوقات می تواند به عنوان جایگزینی برای جراحی شانت در نظر گرفته شود.در طی این عمل، کف جمجه مغز را سوراخ می کنند تا مایع محبوس شده به سطح مغز رفته و در آنجا جذب شود.

● کاردرمانی میتواند تاثیر مثبتی برروی  روند درمان افراد داشته باشد :

○ بهبود مهارت‌های روزمره زندگی شامل غذا خوردن، مسواک زدن، پوشیدن لباس و غیره را مختل می‌سازد

○ بهبود مشکلات حرکتی که به واسطه هیدروسفالی برای کودکان ایجاد می‌شود

○ بهبود راه رفتن و هماهنگی اندام‌ها

○ تقویت عضلات و بهبود مهارت‌های تکاملی مانند سینه خیز رفتن، چهار دست و پا رفتن،نشستن و …

○ کاهش محدودیت حرکتی مفاصل به واسطه اسپاسم در اثر هیدروسفالی

○ کمک به رفع اختلالات ذهنی، اختلالات یادگیری

○ بهبود حافظه و توجه و تمرکز

عوارض بعد از جراحی

جراحی مورد استفاده برای درمان این عارضه گاهی اوقات عوارضی به دنبال دارد. به عنوان مثال، یک شانت می تواند مسدود یا عفونی شود.قبل از انجام جراحی، جراح باید بیمار را از عوارض احتمالی آگاه کند.