بارداری خارج از رحم

در بارداری طبیعی یکی از تخمدان‌ها، تخمکی درون لوله‌ی فالوپ( لوله متصل‌کننده‌ی تخمدان به رحم) آزاد می‌کند. در نتیجه در صورت لقاح تخمک با اسپرم سلول تخم یا زیگوت ایجاد می‌شود. سپس سلول تخم به سمت رحم حرکت می‌کند تا  9 ماه در داخل رحم مراحل رشد و تکامل خود را طی کند.

حاملگی خارج از رحم زمانی اتفاق می افتد که یک تخمک بارور شده در خارج از حفره اصلی رحم کاشته می شود و رشد می کند.

حاملگی خارج از رحم اغلب در لوله فالوپ رخ می دهد که تخمک ها را از تخمدان ها به رحم می برد. این نوع حاملگی خارج رحمی حاملگی لوله ای نامیده می شود. گاهی اوقات، حاملگی خارج از رحم در نواحی دیگر بدن مانند تخمدان، حفره شکمی یا قسمت پایین رحم (دهانه رحم) که به واژن متصل می شود، رخ می دهد.

حاملگی خارج از رحم نمی تواند به طور طبیعی ادامه یابد. تخم بارور شده نمی تواند زنده بماند و بافت در حال رشد در صورت عدم درمان ممکن است باعث خونریزی تهدید کننده زندگی شود.

انواع بارداری خارج رحمی

حاملگی خارج‌رحمی یا بارداری نابجا باتوجه به محل تشکیل و رشد جنین، دارای انواع مختلفی می‌باشد که به شرح زیر است:

● بارداری لوله‌ای

تشکیل جنین در بخش‌های مختلف لوله‌های فالوپ مخصوصاً در گشادترین قسمت لوله‌ها (آمپول لوله) به‌عنوان شایع‌ترین نوع بارداری خارج از رحم با ۹۵% احتمال وقوع

● بارداری درون دهانه رحم

تشکیل جنین در نزدیکی دهانه رحم

● بارداری تخمدانی

 رشد یافتن تخمک لقاح‌یافته در حالت چسبیده به تخمدان

● بارداری شکمی

وقوع لقاح و تشکیل جنین در خارج از رحم و درون حفره شکمی

● بارداری در محل برش سزارین

رشد یافتن جنین در محل برش سزارین قبلی

● حاملگی هتروتوپیک

 نوع نادری از حاملگی دوقلو با تشکیل یک قل درون رحم و یک قل خارج از آن

علائم بارداری خارج رحمی

● علائم اصلی :

○ لکه بینی یا خونریزی واژینال در صورت اطمینان از باردار

لکه بینی یا خونریزی مانند آغاز یک دوره‌ی قاعدگی، خفیف است. در این شرایط خون به رنگ قرمز یا قهوه‌ای (مثل رنگ خون خشک‌شده) مشاهده می‌شود. خونریزی ممکن است پیوسته یا متناوب و شدید یا خفیف باشد

○  حساسیت و درد در ناحیه‌ی شکم و لگن

در این شرایط دردهای ناگهانی و پیوسته در ناحیه‌ی شکم و لگن مشاهده می‌شود که ابتدا خفیف بوده و سپس تشدید می‌شود. این دردها با انجام فعالیت یا سرفه و حرکات روده افزایش پیدا می‌کند. درد در یک ناحیه حس می‌شود اما در همه‌ی قسمت‌های شکم و لگن می‌تواند وجود داشته باشد؛

○ درد در ناحیه‌ی کتف و گردن

این نشانه معمولاً در شرایط خونریزی لکه‌ای در داخل بطن بروز می‌کند. درد در گوشه‌ای از شانه که معمولاً قطع نمی‌ شود و حتی هنگامی که شما دراز می‌ کشید شدیدتر می‌ شود. همچنین با تغییر در حالت حرکت شدت درد کاهش نمی‌ یابد و عموماً مسکن ‌ها هم تأثیری در کاهش آن ندارند. . چرا که درد به علت خونریزی داخلی ایجاد می‌شود که در اثر تحریک عصبی در کتف بروز می‌کند

○ اختلال مزاج

شما ممکن است دچار اسهال و یا درد در هنگام دفع مدفوع شوید.

● علائم دیگر :

○ ضعف و سرگیجه

○ ضعف نبض

○ تپش قلب

○ غش کردن

○ اخیر دوره عادت ماهیانه

○ حالت تهوع و استفراغ همراه با درد

○ درد در یک سمت بدن

○ انقباض و گرفتگی عضلات شکم

علل بارداری خارج از رحمی

علت اصلی بروز حاملگی خارج از رحمی بانوان همیشه مشخص نیست. در برخی از موارد، شرایطی که در ادامه آورده ایم می توانند به این موضوع مرتبط باشند:

التهاب و زخم شدن لوله‌های فالوپ به دلیل وجود مشکلات و بیماری های پزشکی از قبل، عفونت یا عمل جراحی

شایع‌ترین علت بارداری خارج از رحم، جراحی لوله‌ فالوپ هستند. جراحی لوله فالوپ به دلایل مختلفی از جمله از بین بردن اختلال ایجاد شده در لوله‌ها، بازکردن مجدد لوله‌های رحمی، سزارین و غیره انجام می‌شود

● فاکتورهای هورمونی

بعضی تحقیقات نشان داده‌‌اند که استفاده از این نوع قرص‌ها احتمال بارداری‌های خارج رحمی را افزایش می‌دهد

● نقایص هنگام تولد

مشکلات پزشکی که می توانند بر شکل و شرایط لوله‌های فالوپ و ارگان‌های تولید مثل اثر بگذارن

● بارداری در سنین بالای 35 سال

این امر به علت عملکرد نادرست لوله‌ی فالوپ و یا به علت عفونت لگن (PID) موجب افزایش آسیب در خانم‌های مبتلا به عفونت شده و احتمال بارداری خارج رحمی را افزایش می‌دهد

● سابقه بارداری خارج از رحم در گذشته

با داشتن سابقه بارداری خارج رحمی، احتمال تکرار آن در بارداری بعدی، حدود 1 مورد در هر 10 بارداری است. در صورت داشتن سابقه 2 بار و یا بیشتر بارداری خارج رحمی احتمال بروز آن در بارداری‌های بعدی حداقل 1 مورد در هر 4 بارداری است

● ابتلا به عفونت و التهاب لگنی در گذشته

داشتن عفونت در قسمت فوقانی دستگاه تناسلی که به علت عفونت‌های جنسی (مقاربتی) مانند سوزاک یا کلامیدیا ایجاد می‌شود باعث افزایش احتمال بارداری خارج‌رحمی می‌شود

● ابتلا و یا سابقه ابتلا به بیماری هایی که از راه جنسی منتقل می شوند

بروز بیماری‌های منتقله از راه جنسی (STD) و بیماری‌های التهابی لگن (PID)، خطر ابتلا به بارداری خارج رحمی را افزایش می‌دهد؛
مصرف مواد مخدر در دوران بارداری: مصرف مواد مخدر احتمالاً به علت ایجاد اختلال در لوله‌های فالوپ و رحم، خطر بارداری خارج رحمی را بیشتر می‌کند

● اندومتریوز

 به رشد قسمتی از بافت اندومتر (لایه‌ی داخلی حفره رحم) در بافت‌های خارج از رحم می‌گویند، این اتفاق به علت ایجاد زخم در لوله‌های فالوپ موجب افزایش احتمال بارداری‌های خارج رحمی می‌شود.

● مصرف دخانیات

به نظر می‌رسد استعمال سیگار در دوران بارداری عملکرد طبیعی لوله‌های فالوپ را مختل کرده و باعث افزایش احتمال بارداری خارج رحمی می‌شود.

● بارداری علی‌رغم داشتن IUD

 این بارداری در موارد نادر و با وجود استفاده از وسیله‌ی جلوگیری داخل رحمی یا همان آیودی صورت می‌گیرد. احتمال بارداری خارج رحمی در این شرایط نیز افزایش پیدا می‌کند.

● شکل غیر نرمال لوله‌ی فالوپ

در صورتی که لوله‌های رحمی شکل طبیعی نداشته باشند احتمال بارداری خارج رحمی افزایش می‌یابد.

● وجود مورد مشابه در خانواده

( ژنتیک ) 

● جراحی های لگنی و یا مربوط به مشکلات لوله های رحم

 گاهی برای اصلاح لوله‌های رحمی مسدود یا آسیب دیده، نیاز به انجام جراحی وجود دارد. این نوع جراحی‌ها خطر بارداری خارج رحمی را افزایش خواهند داد.

هشدار اولیه بارداری خارج از رحم

اغلب، اولین علائم هشدار دهنده حاملگی خارج از رحم، خونریزی خفیف واژینال و درد لگن است.

اگر خون از لوله فالوپ نشت کند، ممکن است درد شانه یا تمایل به اجابت مزاج را احساس کنید. علائم خاص شما به محل تجمع خون و اعصاب تحریک شده بستگی دارد.

علائم اورژانسی

اگر تخمک بارور شده در لوله فالوپ به رشد خود ادامه دهد، می تواند باعث پارگی لوله شود. احتمال خونریزی شدید در داخل شکم وجود دارد. علائم این رویداد تهدید کننده زندگی شامل سبکی شدید سر، غش و شوک است.

عوارض بارداری خارج از رحم

حاملگی خارج از رحمی می تواند منجر به باز شدن و پارگی لوله شود. بدون درمان پزشکی، لوله پاره شده میتواند منجر به بروز خونریزی خطرناک و مرگباری در بانوان شود.

با توجه به این که تشحیص حاملگی خارج از رحم کمی دشوار است، معمولا توصیه می شود که خانم های بارداری معاینات خود را در طول دوره بارداری فراموش نکنند. حاملگی خارج از رحم معمولا زمانی بروز داده می شود که لوله رحم پاره گردد. پارگی لوله رحم مشکلاتی مانند درد شدید و خونریزی در شکم را به دنبال دارد. همچنین این مشکل می تواند لوله رحم را تا ابد دچار آسیب کند و حتی آن را از بین ببرد. خطر دیگری که به موجب حاملگی خارج از رحم ممکن است پیش بیاید، احتمال مرگ مادر است که در صورت خونریزی داخلی شدید و عدم درمان آن رخ می دهد.

تشخیص حاملگی خارج رحم

• ● معاینه‌ی لگنی

پزشک از شما می‌خواهد لباس‌های خود را در بیاورید و لباس مخصوص بپوشید. ممکن است این بررسی شامل معاینه‌ی سینه هم باشد بنابراین پزشک از شما می‌خواهد سوتین خود را هم در بیاورید. می‌توانید چیزی دور کمر خود ببندید تا حریم شخصی‌تان حفظ شود. سپس روی تخت دراز می‌کشید، پاهای خود را باز می‌کنید و کف پا را روی رکاب قرار می دهید.

○  معاینه بصری

پزشک ابتدا واژن و فرج شما را به صورت بصری معاینه می‌کند. و دنبال قرمزی، خارش، ترشحات، کیست یا چیزی می‌گردد که علامت بیماری مقاربتی است (مانند جوش).

○ معاینه به کمک سپکولوم

سپس پزشک وسیله‌ای به نام سپکولوم را وارد واژن می‌کند. سپکولوم یک وسیله‌ی فولادی یا پلاستیکی شبیه به پلاتیپوس است. لازم است زنان حین ورود این دستگاه به واژن نفس عمیق بکشند و عضلات واژن، مقعد و شکم را شل کنند. گاهی پزشک از قبل سپکولوم را گرم می‌کند.

○ پاپ اسمیر

پزشک قبل از خارج کردن سپکولوم دهانه رحم را با چیزی شبیه به کاردک کوچک تمیز می‌کند. کاردک سلول‌های لازم برای آزمایش بعد را به دست می‌دهد. به این روش پاپ اسمیر می‌گویند. پزشک با مشاهده‌ی سلول‌ها می‌تواند مشکلاتی نظیر سرطان و بیماری مقاربتی را تشخیص دهد.

○ معاینه ی دستی

پزشک همچنین می‌تواند با دست اندام تولید مثل داخلی و جنسی را معاینه کند. او برای انجام این کار، دستکش خود را چرب، دو انگشت وارد واژن و همزمان با دست دیگر شکمتان را لمس می‌کند. پزشک به کمک این روش می‌تواند بروز هرگونه ناهنجاری در رحم یا تخمدان را تشخیص دهد.

پزشک حین انجام این فرایند می‌تواند اندازه‌ی رحم را تعیین کند. معاینه‌ی حاملگی و بروز هرگونه ناهنجاری در لوله‌های رحم نیز با این روش قابل تشخیص است.

درنهایت، ممکن است پزشک معاینه‌ی مقعد را نیز انجام دهد. او برای انجام این معاینه، همزمان انگشت خود را وارد مقعد و واژن می‌کند تا بروز ناهنجاری در بافت بین این دو اندام مشخص شود.

● آزمایش خون

در این شرایط با انجام آزمایش خون سطح هورمون بارداری (hCG) اندازه‌گیری می‌شود. افزایش سطح این پارامتر در خون، نشان‌دهنده‌ی بارداری است؛ اما اگر افزایش این هورمون تا حد مورد نظر صورت نگرفته باشد، احتمالاً بارداری خارج رحمی اتفاق افتاده است. این تست به مدت 2 تا 3 روز تکرار می‌شود. در صورتی که سطح hCG به اندازه‌ی کافی افزایش پیدا نکند، احتمالاً بارداری خارج رحمی اتفاق افتاده و یا احتمال سقط جنین در یک بارداری طبیعی (در رحم) وجود دارد.

● سونوگرافی

 برای تشخیص بارداری خارج رحم، پزشک  سونوگرافی لوله‌های فالوپ و رحم را تجویز می‌کند. با مشاهده‌ی جنین در لوله‌ی فالوپ بارداری خارج رحمی تشخیص داده می‌شود. در بعضی موارد به علت مرگ جنین و یا کوچک بودن آن به وسیله‌ی سونوگرافی قابل شناسایی نیست؛ اما التهاب و لخته‌ی خون در لوله‌های فالوپ مشاهده می‌شود که بیانگر بارداری خارج رحم است. همچنین علی‌رغم مثبت بودن تست بارداری، عدم مشاهده‌ی جنین در رحم هنگام سونوگرافی بیانگر بارداری خارج رحمی، مراحل اولیه‌ی بارداری و یا سقط جنین است.

درمان بارداری خارج رحم چیست؟

جنینی که خارج از رحم رشد کند، نمی تواند زنده بماند. بنابراین باید به محض تشخیص، از بدن مادر خارج شود. روش های مختلفی برای درمان این عارضه بسته به نحوه‌ی تشخیص، اندازه‌ی جنین و تکنیک‌های قابل دسترس مورد استفاده قرار می گیرند :

● دارو درمانی

اولین شیوه درمان حاملگی خارج از رحم، از طریق دارو است. چنانچه جنین هنوز کوچک باشد و پزشک مطمئن باشد که حاملگی خارج از رحم اتفاق افتاده است، از این روش استفاده می کند. دارویی که معمولا تجویز می گردد متوترکسات می باشد که با تزریق در عضله و توسط جریان خون به جنین می رسد و مانع رشد سلول های جفت می گردد. به این ترتیب بارداری به پایان می رسد و سلول های جنین جذب بدن مادر می شوند.

● جراحی لاپاراسکوپی

روش دیگر جراحی لاپاراسکوپی است که در شرایطی مورد استفاده قرار می گیرد که دارو درمانی بر مادر تاثیر نگذارد، به علت بیماری های مختلف امکان مصرف دارو برای او وجود نداشته باشد و خونریزی داخلی رخ دهد. در صورتی که مادر در شرایط پایدار قرار داشته و جنین نسبتا کوچک باشد، جراحی لاپاراسکوپی استفاده می گردد. به این صورت که برش هایی روی شکم ایجاد می شوند و پزشک با فرستادن دوربین به داخل بدن مادر می تواند وضعیت لوله های رحم را بررسی کند. از این طریق می توان با حفظ لوله های رحمی، بافت های باقیمانده و یا جنین را از داخل بدن خارج کرد. البته در صورت خونریزی های شدید و آسیب دیدگی حاد لوله های رحم، ممکن است نیاز به خارج کردن لوله ها از بدن باشد.

● جراحی شکم

در شرایطی نیاز به جراحی شکم است که خونریزی شدید باشد، زخم بزرگی روی شکم وجود داشته باشد و جنین بیش از اندازه بزرگ باشد. در این روش، مادر بیهوش می گردد و پزشک با باز کردن شکم، اقدام به خارج نمودن جنین از آن می نماید. این که لوله های رحمی در جراحی شکم، باقی می مانند یا خیر، به شرایط بیمار بستگی دارد.

تدابیر درمانی برای بارداری خارج از رحم

●  درصورت شک به بارداری خارج رحمی، بیمار در بیمارستان بستری شده و اقدامات لازم برای تشخیص شروع می شود. پزشک، تدارکات لازم برای احتمال جراحی فوری می اندیشد.

● درمان حاملگی خارج رحمی می تواند طبی و یا جراحی باشد و به سابقه بارداری فرد، زمان بارداری، سایز و مکان حاملگی خارج رحم بستگی دارد. درصورتی که تشخیص زود هنگام باشد، بیمار پایدار باشد و حاملگی نا به جا پاره نشده باشد و اندازه آن کوچک باشد می توان از درمان طبی و تزریق داروهای خاص استفاده نمود.

● در موارد دیگر انجام جراحی ضروری است که می توان به طریق لاپاراسکوپی و یا لاپاراتومی (جراحی باز) انجام شود.

● جراحی از طریق لاپاراسکوپی ارجح است؛ اما به امکانات و تجهیزات بیمارستان و تیم پزشک بستگی دارد. جراحی لاپاراسکوپی، مدت بستری را کاهش می دهد، فرد در زمان کمتری به فعالیت طبیعی بازمی‌گردد و نیاز به داروهای ضد درد کمتر دارد و همچنین می تواند احتمال ایجاد چسبندگی های لگنی بعدی را کمتر کند.

● در صورتی که افراد آگاهی بیشتری برای مراقبت های اولیه بارداری داشته باشند و دسترسی مادر به این مراقبت ها تسهیل شده باشد، می توان از تشخیص و درمان به موقع استفاده کرده و از عوارض بیماری و مرگ و میر مادران جلوگیری نماییم.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت داشتن علائم یا نشانه های حاملگی خارج رحمی، از جمله:

● درد شدید شکم یا لگن همراه با خونریزی واژینال

● سبکی شدید سر یا غش

●درد شانه