روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید چیست؟

روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید یک بیماری خودایمنی است. در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی به بافت‌های خود حمله می‌کند. بیماری روماتیسم مفصلی موجب التهاب، درد و تورم مفاصل بدن می­‌شود.

التهاب باعث می‌شود که مفاصل دردناک، داغ و متورم شوند و حرکت آن محدود شود. خشکی مفاصل در هنگام صبح نیز رایج است. این بیماری معمولا مزمن بوده و  اگر بدون درمان رها شود در دراز مدت  التهاب ناشی از روماتیسم مفصلی می‌تواند به مفاصل آسیب برساند و موجب تخریب مفصل شود. روماتیسم مفصلی و به خصوص روماتیسم زانو در زنان درصد شیوع بالاتری دارد و زنان سه برابر بیش از مردان به این بیماری مبتلا می‌شوند. روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید) معمولاً بین ۳۵ تا ۶۰ سالگی بروز می‌کند، اما بر اساس اکثر پژوهش‌ها احتمال ابتلا به روماتیسم در دوره میان‌سالی بیشتر است.

علائم روماتوئید آرتریت

علائم بیماری روماتیسم مفصلی در اکثر مواقع به تدریج و در عرض چندین هفته یا ماه بروز می‌کند. این علائم به دو دسته کلی علائم غیر مفصلی و علائم مفصلی تقسیم می شوند.

علائم  روماتیسم مفصلی بسته به شدت بیماری و ناحیه درگیر متفاوت است. علائم کلی عبارت اند از:

♦ علائم مفصلی روماتیسم مفصلی

● درد شدید مفاصل که با حرکت تشدید می‌شود

● خشکی و سفتی شدید مفاصل

● درد و خشکی مفاصل در صبحگاه پس از بیدار شدن از خواب

● تورم مفاصل که با تغییر اندازه مفصل کاملا مشهود است

● قرمزی پوست در ناحیه مفاصل

● احساس گرما در ناحیه مفاصل

● اختلال در راه رفتن در صورت درگیری مفاصل زانو و لگن

♦ علائم غیرمفصلی روماتیسم مفصلی

بعضا ممکن است بیماری صرفا با این علائم آغاز شود:

● خستگی و کمبود انرژی

● کم اشتهایی

● کاهش وزن

● دمای بالای بدن یا تب

● تعرق

● چشم‌های خشک در نتیجه التهاب

● درد قفسه سینه در نتیجه التهاب

دلیل ابتلا به روماتیسم مفصلی

موارد زیر می‌توانند در ابتلای فرد به روماتیسم مفصلی نقش داشته باشند:

● سن فرد

 روماتیسم مفصلی در همه سنین می‌تواند رخ دهد، اما عموماً در سنین ۳۵ تا ۶۰ سالگی بروز می‌یابد.

● جنسیت

روماتیسم مفصلی در زنان دو تا سه برابر مردان رخ می‌دهد.

● ژنتیک

در صورت ابتلای یکی از افراد خانواده به آرتریت روماتوئید، احتمال ابتلای دیگر اعضای خانواده هم افزایش می‌یابد.

● سیگار کشیدن

سیگار کشیدن به‌طورکلی خطر گسترش روماتیسم مفصلی را افزایش می‌دهد

● رژیم غذایی

در صورت مصرف زیاد  گرگوشت قرمز و کمبود  ویتامین C  ، خطر ابتلا به رماتیسم مفصلی افزایش می‌یابد.

● وزن

اگر اضافه وزن دارید بیشتر در معرض دچار شدن به روماتیسم مفصلی خواهید بود. شاخص توده بدنی (BMI) معیاری برای سنجش وزن است که بر اساس قد و وزن سنجیده می‌شود.

. برای اکثر افراد بزرگسال، BMI ایده‌آل بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ است.

. اگر BMI زیر ۱۸.۵ باشد، کمبود وزن دارید.

  BMI  .بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ نشانه وزن سالم است.

. بین ۲۵ تا ۲۹.۹ اضافه وزن وجود دارد.

. بین ۳۰ تا ۳۹.۹ چاق محسوب می‌شود.

علت روماتیسم مفصلی

علت روماتیسم مفصلی حمله کردن سیستم ایمنی به لایه داخلی غشاء مفصل یا غشاء سینوویال (لایه غشاهای پیرامون مفصل) است. نقش معمول سیستم ایمنی بدن حفاظت از ما در برابر عفونت‌ها می‌باشد.

با وجود این، زمانی که فرد دچار بیماری خود ایمنی می‌شود، سیستم ایمنی به جای حمله به عوامل خارجی مثل عفونت، به بافت‌های سالم بدن حمله می‌کند و در نتیجه باعث ایجاد التهاب و آسیب به مفاصل می‌شود.

تورم، زمانی رخ می‌دهد که مفصل در واکنش به التهاب، مقدار زیادی مایع سنوویال تولید می‌کند. گاهی اوقات سایر بخش‌های بدن مثل ریه و چشم تحت تأثیر قرارمی‌گیرند. التهاب حاصله، غشاء سینوویال را ضخیم می‌کند و در نهایت غضروف و استخوان درون مفصل را از بین می‌برد.

تاندون‌ها و رباط‌های (لیگامان‌ها) نگهدارنده مفاصل در کنار یکدیگر، ضعیف و کشیده می‌شوند و به تدریج مفصل شکل طبیعی و نظم خود را از دست می‌دهد.

عوارض روماتوئید آرتریت

برخی عوارض روماتیسم مفصلی به علت پاتوژنز خود بیماری و برخی به خاطر مصرف داروهای کنترل‌کننده بیماری بروز می‌کنند. شایع ترین آنها عبارتند از:

● بیماری های قلبی عروقی

● کم خونی

● عفونت

● پوکی استخوان

● عوارض نخاعی-عصبی

تشخیص روماتوئید آرتریت

از آنجایی که علائم آن مشابه طیف وسیعی از بیماری‌هاست و تقریبا هیچ تست اختصاصی خاصی برای آن وجود ندارد و مارکرهای خونی مرتبط با آن در برخی اختلالات دیگر نیز ممکن است افزایش پیدا کنند مشکل است و به شدت وابسته به تشخیص پزشک متخصص می‌باشد. به طور کلی روش‌های تشخیصی رایج روماتیسم مفصلی توسط متخصص عبارت است از:

♦  بررسی سوابق و معاینه فیزیکی

♦ آزمایش خون

پزشک برای بررسی وجود آنتی بادی های خاص و نشانگرهای التهابی نشان دهنده روماتیسم مفصلی از آزمایشات خون استفاده می کند.

انواع آزمایش های خون جهت تشخیص آرتریت روماتوئید عبارتند از:

● شمارش کامل خون (CBC): این آزمایش سطح گلبول قرمز و هموگلوبین را بررسی می کند. با این روش سلول های مختلف خونی در گردش خون مشاهده می شوند. همولگوبین یک پروتئین سرشار از آهن است که سبب انتقال اکسیژن در بدن می شود. افراد دارای سطح پایین آهن دچار کم خونی شده که این وضعیت از علائم شایع روماتیسم مفصلی محسوب می شود.

● سرعت رسوب گلبول قرمز (ESR): پزشکان در این روش نمونه خون را در لوله آزمایش قرار داده و سرعت رسوب گلبول های قرمز را بررسی می کنند. خون در صورتلخته شدن سریع تر از حد انتظار رسوب می کند که این امر نشان دهنده التهاب در بدن خواهد بود.

● پروتئین واکنش پذیر سی (CRP) : کبد این پروتئین را تولید کرده که متناسب با التهاب افزایش می یابد.

● فاکتور روماتوئید (RF): تقریبا نیمی از افراد مبتلا به روماتیسم مفصلی دارای نتیجه مثبت آنتی بادی RF هستند. با این وجود از هر 20 نفر با RF مثبت فقط 1 نفر دچار روماتیسم مفصلی نیست.

● آزمایش Anti-CCP: نتیجه مثبت این آزمایش به معنی احتمال ابتلا به روماتیسم مفصلی است

♦ تست مایع مفصلی

مایع سینوویال مایعی غلیظ است که به عنوان روان‌کننده مفاصل اصلی بدن عمل می‌کند و به مقدار کم در فضاهای بین مفاصل، توسط غشاهای سینوویال تولید می‌شود. مایع سینوویال از انتهای استخوان‌ها محافظت می‌کند و اصطکاک را حین حرکت مفصل در زانوها، شانه‌ها، کپل‌ها، دست‌ها و پاها کاهش می‌دهد.

آزمایش مایع سینوویال شامل گروهی از آزمایشات است که تغییرات مایع سینوویال را تشخیص می‌دهد و ممکن است وجود بیماری‌های موثر بر ساختار و عملکرد مفصل را نشان دهد. این آزمایش معمولاً شامل یک‌ سری آزمایشات اولیه است و به دنبال آن آزمایشات تکمیلی بر اساس نتایج آزمایشات اولیه، علائم فرد و نوع بیماری که برای پزشک مطرح شده است، انتخاب شود.

تست‌ها را می‌توان بر اساس موارد زیر گروه‌بندی کرد :

● مشخصات فیزیکی - ارزیابی ظاهر مایعات.

● آزمایشات شیمیایی - تغییرات در ترکیبات شیمیایی مایع را تشخیص می‌دهد.

● معاینه میکروسکوپی - سلول‌ها و کریستال‌هایی که ممکن است وجود داشته باشند، به وسیله‌ی میکروسکوپ شمارش و شناسایی می‌شوند.

●  آزمایشات بیماری‌های عفونی- در صورت وجود، میکروب‌ها را شناسایی می‌کنند. 

با استفاده از روشی به نام آرتروسنتز، نمونه‌ای از مایع سینوویال با استفاده از سرنگ و سوزن از مفصل آسیب دیده جمع‌آوری می‌شود.

♦ تصاویر رادیولوژی

پزشکان با استفاده از آزمایشات تصویربرداری، التهاب، آسیب به مفاصل و میزان پیشرفت بیماری را بررسی می کنند.

انواع آزمایش های تصویربرداری جهت تشخیص آرتریت روماتوئید عبارتند از:

●  اشعه ایکس   :  این آزمایش تصویری از هرگونه تغییر فیزیکی در مفاصل ارائه می دهد.

●MRI        :  در این مورد از میدان های مغناطیسی و امواج رادیویی برای ایجاد تصویری از مفصل استفاده می شود.

● سونوگرافی:   در این آزمایش با استفاده از امواج صوتی با فرکانس بالا تصویری از مفاصل ایجاد خواهد شد

روماتیسم مفصلی و درمان آن

هر چه درمان زودتر شروع شود بهتر است. اهداف اصلی درمان آرتریت روماتوئید کنترل التهاب و کاهش درد است. اکثر افراد مبتلا به روماتیسم مفصلی باید بیش از یک دارو مصرف کنند، چون داروها به اشکال مختلف عمل می‌کنند. ممکن است گاهی نیاز باشد درمان دارویی تغییر کند که بستگی به علائم بیماریتان دارد.

روش‌های درمانی روماتیسم به شکل زیر است:

♦ مصرف دارو

چهار نوع مختلف دارو برای درمان آرتریت روماتوئید وجود دارد:

● مسکن‌ها :

مسکن‌ها به تخفیف درد ناشی از روماتیسم کمک می‌کنند اما نباید تنها راه درمانی به‌کارگرفته شده باشند. انواع مختلفی از مسکن‌ها با قدرت تسکین متفاوت وجود دارند. 

● داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی :

احتمالا پزشک معالج برای درمان آرتریت روماتوئید، داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی تجویز می‌کند. این داورها درد و التهاب را کاهش می‌دهند اما روماتوئید را کاهش نمی‌دهند. بنابراین نیاز به داروهای دیگری نیز دارید تا آسیب کمتری به مفاصل برسد.

● داروهای ضد روماتیسمی اصلاح‌کننده بیماری :

داروهای ضد روماتیسمی اصلاح کننده بیماری، سیستم ایمنی بدن را مهار می‌کنند تا روماتیسم را کاهش دهند یا از پیشرفت آن جلوگیری کنند.

پزشک معالج ابتدا متوترکسات را برای درمان روماتیسم مفصلی تجویز می‌کند که اگر به تنهایی جواب نداد نوع دیگری از این داروها را به بیمار توصیه می‌کنند. البته سرخود از این داروها استفاده نکنید.

● استروئیدها :

پزشک معالج برای روماتیسم مفصلی حاد و وقتی علائم عود می‌کنند، استروئیدها (steroids) را تجویز می‌کند تا درد و سختی را کاهش دهد. در بسیاری موارد استفاده موقت این داروها علائم را کاهش می‌دهد و از عود روماتیسم جلوگیری می‌کند.

برخی افراد باید مدت زمان طولانی‌تری از استروئیدها مصرف کنند تا درد و التهاب کنترل شود. استروئیدها می‌توانند سبب افزایش وزن، افزایش فشار خون، بدتر شدن دیابت و امکان بیشتر ابتلا به التهاب شوند.

♦ کاردرمانی و تن درمانی

تن درمانی و کار درمانی بسیار موثر است. به این شکل که فیزیوتراپیست ورزش‌هایی به بیمار می‌دهد و به او آموزش می‌دهد چطور آن محل را گرم و سرد کند.کاردرمانی کمک می‌کند بیمار بداند چطور کارهای روزانه را انجام دهد.

● ورزش کردن

زمانی که مفاصل دردناک و سخت می‌شوند، آخرین چیزی که یادتان می‌آید ورزش کردن است. یکی از بهترین روش‌های تخفیف درد روماتیسم، ورزش مرتب است.

با ورزش روزانه استخوان‌ها قوی‌تر می‌شوند. نازک شدن استخوان‌ها یکی از مشکلات روماتیسم است، به‌ویژه وقتی نیاز به مصرف استروئید پیدا کنید، این مورد اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.

ماهیچه‌های قوی‌تر به بهبود در حرکت کمک می‌کنند. میزان انرژی و خلق‌و‌خویتان نیز بی‌تاثیر نخواهد بود.

♦  درمان‌های طبیعی روماتیسم مفصلی

یک سری درمان‌های تکمیلی وجود دارد که بهتر است ابتدا در مورد آن‌ها با پزشک معالجتان صحبت کنید. در ادامه به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

● گرم کردن و سرد کردن

کیسه آب سرد تورم و التهاب را کاهش می‌دهد. به مدت ۱۵ دقیقه کمپرس سرد یا کیسه آب سرد روی مفصل بگذارید و ۳۰ دقیقه بعد این کار را تکرار کنید.

کمپرس گرم ماهیچه‌ها را آرام می‌کند و جریان خون را بیشتر خواهد کرد. حوله‌ای گرم اطراف جایی که درد می‌کند، ببندید یا حمام و دوش آب گرم بگیرید.

● خواب کافی

کمبود خواب می‌تواند درد مفاصل را بیشتر کند. هر شب سر ساعت مشخصی بخوابید و صبح بیدار شوید. هر روز ورزش کنید و از مصرف نیکوتین، کافئین و الکل خودداری کنید. تلویزیون، کامپیوتر و گوشی را در اتاق خواب خاموش کنید.

● مصرف مکمل‌های غذایی

مکمل‌های غذایی ممکن است با داروها تداخل داشته باشند، پس ابتدا با دکتر خود  مشورت کنید و اگر مشکلی نبود، می‌توانید با تجویز پزشک مصرف کنید.

اسیدهای چرب امگا ۳ در روغن ماهی به کاهش التهاب در بدن کمک می‌کنند.همچنین مکمل‌های روغن ماهی به کاهش سختی مفاصل در روماتیسم مفصلی هنگام صبح کمک می‌کند.

طبق تحقیقات روغن دانه گل‌گاوزبان به همراه مسکن‌های ضد التهابی درکاهش علائم روماتیسم کمک موثری هستند.

♦  عمل جراحی

اگر درد و التهاب مفصل غیر قابل ‌تحمل شود یا مفاصل به‌طور جدی آسیب ببینند شاید نیاز به جراحی باشد. مفاصل ران، زانو و گاهی شانه بیشترین قسمت‌‎هایی هستند که جایگزین می‌شوند.

بیشتر افراد مبتلا به روماتیسم مفصلی برای عمل جراحی تا سن ۵۰ سالگی صبر می‌کنند، چون مفاصل مصنوعی پس از ۱۵ الی ۲۰ سال شروع به ساییدگی می‌کنند.

بعضی مفاصل مانند آرنج در برابر جایگزینی مفصل مصنوعی خوب جواب نمی‌دهند و پزشک در چنین شرایطی عمل جراحی فیوژن را توصیه خواهد کرد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر چند تا از علائم را همزمان داشتید، حتما با پزشک مشورت کنید و آزمایش‌های لازم را انجام دهید تا هر چه زودتر بتوانید درمان روماتیسم مفصلی را شروع کنید.