سونوگرافی رحم چیست و چه کاربردهایی دارد؟

سونوگرافی(ultrasound)   یکی از روش‌های تشخیص بیماری و وضعیت رحم است که می‌تواند در بسیاری مواقع در پیشگیری از مشکلات بزرگ‌تر، موثر واقع شود. این یک روش کاملا تشخیصی است و نتیجه درمانی با خود به همراه ندارد.

سونوگرافی رحم(Uterine ultrasound) کاربردهای فراوانی دارد که انجام آن لزوما مربوط به تشخیص بیماری نیست. بلکه گاهی برای تشخیص بارداری و جنسیت جنین هم استفاده می‌شود

سونوگرافی رحم و تخمدان چیست؟

سونوگرافی رحم و تخمدان یک روش تشخیصی است که غالبا از روی شکم صورت می‌گیرد. اما در برخی موارد برای دستیابی به روش تشخیصی دقیق‌تر، به سونوگرافی واژینال هم نیاز دارید. در روش واژینال یک ابزار سونوگرافی به نام ترانس (ابزاری بسیار نازک و بلند)، داخل واژن فرستاده می‌شود تا بتواند از مشکلات رحم و محدوده لگن را تشخیص دهد.

در سونوگرافی تخمدان و رحم، به هیچ وجه از اشعه‌های مضر استفاده نمی‌شود. بلکه در این روش تشخیصی از امواج صوتی استفاده می‌شود تا به تصاویر قابل بررسی تبدیل شوند. سپس این تصاویر بر روی یک مانیتور می‌رود و از آنجا تکنیسین قادر به تشخیص بیماری و وضعیت رحم بیمار خواهد بود.

بنابراین از این جهت ریسکی برای انجام سونوگرافی رحم و تخمدان در زنان وجود ندارد و هیچ خطری سلامت بانوان را تهدید نمی‌کند. 

رحم و ساختار لگن زنان

رحم ، واژن، دهانه رحم، تخمدان ها و لوله های فالوپ سیستم تولید مثلی یک زن را تشکیل می دهند:

● رحم

رحم یک اندام توخالی و گلابی شکل است که در ناحیه زیر شکم زنان ، بین مثانه و راست روده قرار دارد. هر ماه در دوران قاعدگی دیوار رحم ریزش کرده و باعث خونریزی دوران قاعدگی می شود مگر اینکه بارداری اتفاق بیافتد. رحم در دوران بارداری بزرگ می شود و به طور کلی در طی چند هفته پس از زایمان تقریبا به اندازه اصلی خود برمی گردد. در هر طرف رحم لوله های فالوپ و تخمدان ها قرار دارند.

● تخمدان ها

دو عضو تولید مثلی زن در لگن واقع شده اند كه در آن سلول های تخم تولید و ذخیره می شوند.همچنین هورمون های جنسی زنانه با نام های استروژن و پروژسترون تولید می شوند.

● دهانه رحم

قسمت تحتانی و باریک رحم که بین مثانه و راست روده قرار دارد ، مجاری را تشکیل می دهد که به داخل واژن باز می شود ، که در نهایت به قسمت بیرونی بدن منتهی می شود.

● واژن

کانالی که در طی دوره قاعدگی مایع از طریق آن از بدن خارج می شود. واژن گردن رحم و دستگاه تناسلی خارجی را به هم وصل می کند.

علت انجام سونوگرافی رحم

سونوگرافی رحم را به علت های مختلفی معمولا انجام می دهند ، مهم ترین علت سونوگرافی رحم جهت زایمان و تشخیص بیماری های زنان می باشد ، این سونوگرافی کم خطر است زیرا از اشعه های مضر استفاده نمی شود و عوارضی برای شخص ندارد .

● بررسی ناهنجاری های تخمدان ها

● بررسی دلایل مشکلات تخمک گذاری در کنار آزمایشات دیگر

● تشخیص حاملگی خارج از رحم

●  انواع دلایل خونریزی ها مانند خونریزی بعد یائستگی

● اختلالات التهابی لگن

● بررسی شکل واندازه رحم و تخمدان

● اختلالات آناتومیکال رحم

● بررسی وجود توده ها

● تشخیص سرطان رحم

● بررسی رشد طبیعی نوزاد وتعیین جنسیت

انواع سونوگرافی واژینال و رحم

سونوگرافی با توجه به کاربردی که برای رحم دارد، به انواع مختلفی تقسیم می‌شود. به طور کلی انواع سونوگرافی تخمدان، واژینال و رحم عبارت است از:

● سونوگرافی در بارداری

یکی از انواع سونوگرافی‌های تخمدان و رحم در دوره بارداری انجام می‌شود. این سونوگرافی طی چندین مرحله از جمله سه ماهه اول، دوم و سوم بارداری صورت می‌گیرد. هدف از آن تصویربرداری از رحم، وضعیت جنین، تشخیص مشکلات احتمالی، تشکیل جنین در خارج از رحم، مشخص کردن تاریخ بارداری و زمان زایمان است.

این سونوگرافی به دو شکل از روی شکم و یا واژینال انجام می‌شود. در سونوگرافی روی شکم از پروب‌‌های معمولی استفاده می‌شود که برای سایر نقاط بدن هم کاربرد دارند. اما در سونوگرافی واژینال در بارداری از ترانس‌های کوچکی استفاده می‌شود که تکنیسین آن را در واژینال زنان باردار قرار می‌دهد.

● سونوگرافی سقط جنینی

یکی دیگر از انواع سونوگرافی بعد از سقط جنین انجام می‌شود. پزشکان برای تشخیص سلامت رحم زنان و اطمینان از اینکه باقی‌مانده جثه جنین به طور کامل از رحم خارج شده است، از سونوگرافی استفاده می‌کنند.

● سونوگرافی برای تشخیص بیماری‌های زنان

نوع دیگری از سونوگرافی واژینال و رحم در زنان و یا دخترانی انجام می‌شود که دچار بیماری‌های زنانه هستند. پزشکان برای تشخیص بیماری‌هایی مثل یائسگی زودرس، بی‌نظمی قاعدگی، بررسی کیست تخمدان(Ovarian cysts)، مشاهده فضای لگن، تخمدان‌ها و رحم به سونوگرافی نیاز دارند. این نوع سونوگرافی برای همه زنان (دختران جوان و زنان باردار و غیرباردار) قابل انجام است.

● سونوگرافی برای قرار دادنIUD

یکی دیگر از انواع سونوگرافی‌ها برای کار گذاشتن IUD است و جنبه درمانی ندارد. این روش در واقع برای پیشگیری از بارداری است و پزشک برای گذاشتن ابزار IUD در داخل رحم، به سونوگرافی قبل و بعد از کار گذاشتن این ابزار نیاز پیدا می‌کند. این سونوگرافی برای دوره‌های مختلف انجام می‌شود. زیرا در اثر گذشت زمان و با انقباضات رحم، IUD از جای خود حرکت کرده و گاهی هم از رحم خارج شده و وارد حفره شکم می‌شود.

علائم کلی بیماری های شایع رحم

علائم بیماری های رحم شامل موارد زیر است:

● دوره های نامنظم قاعدگی

● ترشحات واژن

● درد یا ناراحتی در لگن

● درد کمر

● مشکل ادرار

● مشکلات بارداری

در طول چرخه قاعدگی ، رحم دچار تغییرات اساسی می شود و باعث بروز علائم متفاوتی در طول ماه شوند.

سونوگرافی رحم ممکن است با استفاده از یکی یا هر دو روش انجام شود:

تصویربرداری با سونوگرافی یک آزمایش پزشکی غیر تهاجمی است که به پزشکان در تشخیص و درمان شرایط پزشکی کمک می کند.

● Transabdominal یا از طریق شکم: به این صورت که یک مبدل روی شکم که به ژل آغشته شده، قرار می گیرد.

● واژینال: مبدل وارد واژن زن میشود.

انتخاب روش سونوگرافی بستگی به علت انجام سونوگرافی دارد. فقط یک روش ممکن است مورد استفاده قرار گیرد ، یا ممکن است هر دو روش برای تهیه اطلاعات مورد نیاز برای تشخیص یا درمان مورد نیاز باشد.

● سایر روشهای مرتبط که ممکن است برای ارزیابی مشکلات لگن استفاده شود شامل هیستروسکوپی ، کولپوسکوپی، پاپ اسمیر و لاپاروسکوپی است. لازم به ذکر است سونوگرافی داپلر ممکن است بخشی از معاینه سونوهیستروگرافی باشد.

● سونوگرافی داپلر یک تکنیک سونوگرافی ویژه است که جریان خون را ارزیابی می کند.

● پاپ اسمیر نیز یک آزمایش مهم است که می تواند تغییرات سلول های دهانه رحم را مشخص کند. به این ترتیب سرطان رحم زوتر شناخته شده و درمان اثرگذار تر خواهد بود. این روش از طریق جمع آوری سلول های دهانه رحم و آزمایش آن انجام میشود.

سونوگرافی واژینال نوعی از سونوگرافی لگن است که پزشک پروب را وارد واژن زن می کند و به بررسی اندام ‎های تولید مثل زنانه شامل رحم، لوله‎های فالوپ، تخمدان‎ها، گردن رحم و مواژن می‎پردازد.

برخلاف سونوگرافی رایج شکم و لگن که پروب دستگاه روی بدن قرار می‎گیرد، در این نوع تصویربرداری پزشک و یا اپراتور، پروب دستگاه را حدود 5 الی 8 سانتی متر وارد کانال واژن می‎کند

کاربردهای سونوگرافی رحم

از کاربردهای سونوگرافی واژینال و رحم می توان به موارد زیر به عنوان مهم ترین تشخیص‌ها اشاره کرد :

● تشخیص عفونت های رحم و التهابات آن

یکی از کاربردهای سونوگرافی رحم و لگن برای تشخیص دلیل عفونت‌های رحم است. سوزش ادرار، بی‌نظمی در قاعدگی، دل دردهای شدید شکمی و خارج شدن ترشحات بدبو و زرد رنگ از نشانه‌های عفونت رحم است. بعد از مراجعه به پزشک زنان برای تشخیص دلیل این عفونت برای شما سونوگرافی رحم تجویز می‌شود. پزشکان با بررسی علت می‌توانند عفونت را به طور کامل درمان کنند.

● تشخیص بارداری و سنجش میزان رشد جنین

یکی دیگر از کاربردهای سونوگرافی برای تشخیص بارداری است. اگر چه با کمک آزمایش خون هم می‌توان بارداری را تشخیص داد اما تاریخ تشکیل نطفه در آزمایش مشخص نمی‌شود. سونوگرافی رحم و تفسیر سونوگرافی بارداری و جنین مطمئن‌ترین روشی است که بعد از آزمایش خون برای تشخیص بارداری تجویز می‌شود.

● کشف بارداری و تشکیل نطفه، خارج از رحم

بررسی وضعیت قرار گرفتن جنین در رحم مادر با هیچ آزمایش و روش تشخیصی به جز سونوگرافی رحم، قابل انجام نیست. تشکیل نطفه در خارج از رحم، حتی ممکن است منجر به مرگ مادر شود. این در حالیست که پزشکان با بررسی به موقع محل تشکیل نطفه، از خطرات بعدی پیشگیری می‌کنند.

● مشاهده اختلال های ساختمان آناتومیک رحم

هرگونه مشکل آناتومیک و ساختاری در رحم مادر با کمک تصاویر سونوگرافی قابل تشخیص است. این اختلالات رحم(Uterine Diseases) عامل اصلی سقط جنین است که در گذشته بسیاری از بانوان بخاطر آن قادر به مادر شدن نبودند. اما اکنون به لطف روش سونوگرافی واژینال و تخمدان، پزشکان می‌توانند ساختمان آناتومیک رحم مادر را بررسی و براساس وضعیت آن، اقدام به درمان کنند.

● تشخیص توده های رحم

انواع توده‌های رحم شامل فیبروم/Fibroma، آدنومیوز/Adenomyosis و پولیپ رحم/Uterine polyps است. این توده‌ها می‌توانند سرطانی و یا غیرسرطانی باشند. حتی در صورت سرطانی بودن توده نیز پزشک با کمک سونوگرافی می‌تواند آن را به موقع تشخیص داده و سپس برای درمان اقدام کند. سونوگرافی رحم می‌تواند با تشخیص نوع توده، پزشک را از خطرات بعدی آگاه کند.

● کشف خونریزی در بخش های مختلف لگن

خونریزی‌های شدید همراه با درد در لگن، یکی از مشکلات بانوان است که اغلب از یک بیماری خبر می‌دهد. پزشکان برای بررسی دلیل این خونریزی از روش سونوگرافی تخمدان و رحم استفاده می‌کنند. همچنین در بسیاری از مواقع ممکن است زنان دچار خونریزی‌های داخلی شوند. در چنین شرایطی بررسی دلیل بیماری جز با روش سونوگرافی قابل تشخیص نیست.

● تشخیص سرطان رحم

همان طور که اشاره کردم سونوگرافی تخمدان اگر به موقع انجام شود، پزشک می‌تواند فیبروم‌های رحم را به موقع تشخیص دهد و از سرطان پیشگیری کند. افزایش هورمون استروژن یکی از دلایل ابتلا به این بیماری است که سبب بروز اختلالاتی از جمله یائسگی دیرهنگام می‌شود. تجویز سونوگرافی رحم یکی از راه‌ها بررسی این بیماری است.

● مشخص کردن زمان بارداری

یکی از کاربردهای دیگر سونوگرافی واژینال، رحم و تخمدان کمک به زنان باردار برای زایمان آسان است. با کمک این روش می‌توان ضخامت و طول دهانه و وضعیت قرار گرفتن جنین را مشاهده کرد. همچنین سلامت کیسه آمنیوتیک هم مورد بررسی قرار می‌گیرد. در مادرانی که 9 ماه بارداری را به طور کامل طی کرده‌اند، ولی وضعیت جنین به نحوی است که آماده زایمان نشده است، از روش سونوگرافی استفاده می‌شود. در واقع باید سر نوزاد در هفته پایانی بارداری به سمت پایین و رو به واژن باشد. اگر جنین در این وضعیت نباشد، زایمان به روش سزارین انجام می‌شود. بدون سونوگرافی تشخیص این وضعیت ممکن نیست و منجر به خفگی نوزاد در حین تولد می‌شود.

● بررسی دلایل ناباروری

یکی دیگر از کاربردهای اصلی سونوگرافی رحم و تخمدان کمک به سنجش و اندازه گیری تخمک ها برای درمان نازایی و بالا بردن شانس بارداری است. زمانی که زنان جوان به هر دلیلی دچار بی‌نظمی قاعدگی می‌شوند، پزشک برای آن‌ها سونوگرافی را تجویز می‌کند. وجود کیست ممکن است به تخمدان‌ها آسیب وارد کند و باعث نازایی شود. همچنین با کمک سونوگرافی رحم و تخمدان‌ها می‌توان تخمک‌ها را اندازه‌گیری و با تقویت آن‌ها به بارداری کمک کرد.

بهترین زمان سونوگرافی رحم زنان غیرباردار 

به طور کلی بهترین زمان برای انجام سونوگرافی واژینال، رحم و تخمدان برای زنان غیرباردار عبارت است از:

- احساس درد شکمی

- خروج ترشحات بدبو و ناشی از عفونت رحم از واژن

- خونریزی‌های شدید و یا قطع کامل و دوره‌ای قاعدگی

- درد شدید لگن

- ناباروری

- بررسی کیست یا فیبروم رحمی

- بعد از سقط جنین

- بررسی وضعیت IUD در رحم

بهترین زمان انجام سونوگرافی رحم و تخمدان در دوران بارداری 

- هفته اول بارداری برای تشخیص زمان بارداری و تاریخ تشکیل نطفه

- حاملگی خارج از رحمی/Ectopic Pregnancy (در لوله‌های رحمی)

- بررسی ضربان قلب جنین در اواخر سه ماهه اول

- بررسی جفت جنین در رحم

- در سه ماهه آخر بارداری برای تعیین زمان زایمان و تعیین روش زایمان (طبیعی یا سزارین)

اقدامات قبل از سونوگرافی رحم

نیاز به انجام اقدام خاصی قبل از سونوگرافی رحم و تخمدان نیست. اما اگر قصد انجام سونوگرافی شکمی دارید سعی کنید لباس های گشاد و راحت بپوشید. و حتما مقدار زیاد آب بنوشید تا مثانه پر شود و احشا لگنی راحت تر دیده شوند..

سونوگرافی رحم چگونه انجام می‌شود؟

سونوگرافی رحم و تخمدان فارغ از نوع آن، با تجویز پزشک انجام می‌شود. این روش تشخیصی براساس اینکه از روی شکم و یا از طریق واژینال باشد، نحوه انجام آن با هم تفاوت دارد. در سونوگرافی رحم باید لباس‌ها از ناحیه کمر به پایین را بردارید و به جای آن، روپوش مخصوص بپوشید.

چند نکته مهم برای انجام سونوگرافی واژینال و رحم وجود دارد که عبارتند از:

.  برای سونوگرافی واژینال به پر بودن مثانه نیازی ندارید. زمان دریافت نوبت از سونوگرافی توصیه‌های لازم در این مورد به شما گفته می‌شود.

.  قرار گرفتن در چرخه قاعدگی یا لکه بینی هیچ مشکلی را برای سونوگرافی ایجاد نمی‌کند. فقط در زمان پریودی، انجام سونوگرافی واژینال سخت می‌شود و باید تکنیسین سونوگرافی را جریان وضعیت خود قرار دهید.

. برای انجام سونوگرافی رحم و واژینال باید به سمت پشت بر روی تخت دراز بکشید. در روش واژینال باید زانوها خم شود تا تکنیسین به ناحیه واژن دسترسی داشته باشد. در مورد سونوگرافی از روی شکم، دراز کشیدن و برهنه کردن ناحیه شکم کافیست.

. امواج صوتی دستگاه سونوگرافی از طریق پروب وارد ناحیه رحم و قسمت تخمدان‌ها می‌شود و سپس با بازگشت این امواج، تصاویر بر روی مانیتور قرار می‌گیرد. در انتها تکنیسین با توجه به تصاویر ضبط شده، وضعیت رحم و تخمدان‌های شما را برای پزشک شرح می‌دهد.

چطور برای انجام سونوگرافی رحم آماده شویم؟

همان‌طور که گفتیم برای انجام سونوگرافی  نیازی به ناشتا بودن یا پر کردن مثانه خود ندارید. برعکس باید مثانه شما کاملا خالی باشد. زیرا مثانه پر به رحم فشار وارد می‌کند و انجام سونوگرافی دقیق را برای پزشک مشکل می سازد. از این روی توصیه می‌شود که حتما پیش از انجام سونوگرافی واژینال و برای به دست آوردن نتیجه دقیق و مطلوب، حتما مثانه خود را خالی کنید.