کیست به کیسه‌هایی گفته می‌شود که درونشان از مایع پر شده است. گاهی اوقات این مایع خونی یا چرکی است که شرایط بیمار را اندکی خطرناک‌تر و وخیم‌تر می‌کند. درداخل یا سطح  تخمدان تشکیل می شود ،آن ها می توانند در سنین باروری یا بعد از یائسگی رخ دهند. بیشتر کیست های تخمدان خوش خیم هستند، یعنی سرطانی نیستند و به خودی خود بدون هیچ درمانی از بین می روند. به ندرت، یک کیست ممکن است بدخیم یا سرطانی باشد که ممکن است به سرطان تخمدان منجر شود.

با وجود خوش خیم بودن پیشنهاد می‌شود حتی در صورت نداشتن علائم، به صورت سالانه توسط متخصص زنان  چکاپ شوید تا در صورت داشتن کیست تخمدان بتوانید در زمان مناسب آن را از بین ببرید.

اندازه‌ی کیست‌های تخمدان می‌تواند به کوچکی نخود فرنگی و یا به بزرگی یک پرتقال باشد. کیست‌های تخمدان اغلب در زمان تخمک‌گذاری (infertility) ایجاد

می‌شوند. بیش‌تر کیست‌های تخمدان کوچک و بی‌خطر هستند و مکررا در طی چرخه‌ی قاعدگی در سال‌های باروری زن به وجود می‌آیند. از طرفی امکان تشکیل این کیسه‌های پر از مایع در هر سنی وجود دارد.

علل به وجود آمدن کیست تخمدان

تخمک گذاری توسط  واکنش های زنجیره ای از هورمون ها، که از هیپوتالاموس مغز آزاد می شوند، کنترل می شود. در بخشی از چرخه ی ماهیانه قاعدگی خانم ها، فولیکول ها پاره شده وتخمک از تخمدان آزاد می شود. فولیکول ها کیسه های کوچکی درون تخمدان ها هستند که جنسی مایع مانند دارند و حاوی گامت ماده یا تخمک می باشد. به این روند یعنی آزاد شدن تخمک از تخمدان به درون لوله فالوپ را تخمک گذاری می گویند.

بعضی مواقع، فولیکول ها در طول تخمک گذاری پاره نمی شوند و تخمکی آزاد نمی کنند، در عوض مایعات بیشتری درونشان ذخیره شده و تبدیل به کیست فولیکولی(Follicular cyst) می شوند. در موارد دیگر، فولیکول تخمک را آزاد می کند اما کیسه اش به جای حل شدن، دوباره بسته شده و با خون و مایعات دیگر پر می شود.

انواع کیست تخمدان

. کیست ساده (کیست فیزیولوژی)

در کیست‌های فیزیولوژی تخمک‌هایی که باید ماهانه آزاد شود، آزاد نمی‌شوند و به اندازه ۴ تا ۵ سانتی‌متر رشد می‌کنند. در کیست‌های ساده، کیسه پر از آب در تخمدان تشکیل می‌شود، اغلب درد جسمانی ندارد و تنها با عقب افتادن دوره عادت ماهانه مشخص می‌شود.

. کیست غیر فیزیولوژی (کیست اندومکسیوما)

در مواردی کیست تخمدان ریشه فیزیولوژی ندارد و بیمار هر وقت عادت ماهانه می‌شود، این کیست در مخاط رحم وجود دارد که به آن کیست اندومکسیوما می‌گویند. داخل این کیست پر از خون است و از آنجا که خون راه خروج ندارد، نه تنها با سیکل پریودی کوچک‌تر نمی‌شوند؛ بلکه بزرگ هم می‌شوند. در این شرایط به آن کیست اندومکسیوزیس می‌گویند و با روش‌های دارویی قابل درمان نیست.

. کیست فولیکولار

کیست‌های فولیکولار از رشد یک فولیکول ایجاد می‌شود. فولیکول یک کیسه پر از مایع طبیعی است که حاوی یک تخمک است. به طور معمول، هنگامی که یک تخمک رسیده است و مایل به خارج شدن از فولیکول است، فولیکول باز شده و تخمک را آزاد می‌کند. اگر به هر دلیلی فولیکول باز نشود، کیست فولیکولار برای فرد ایجاد می‌شود. این نوع کیست تخمدان، معمولا طی ۳ ماه (اغلب به صورت خود به خودی) از بین می‌رود.

. کیست هموراژیک تخمدان

در اثر خونریزی در کیست‌های تخمدانی کیست هموراژیک به وجود می‌آید. علت ایجاد این کیست‌ها مشکلات در تخمک‌گذاری است و تنها برای خانم‌هایی اتفاق می‌افتد که یائسه نشده باشند.

. کیست درموئید

گاه کیست‌های تخمدان دچار رشد غیر طبیعی بافت‌های دیگر بدن مانند مو ، چربی و یا دندان می‌شود . کیست‌هایی با این بافت‌های غیر طبیعی کیست‌های درموئید نامیده می‌شوند.

. تخمدان پلی کیستیک (کیست‌های غیرفعال)

کیست‌های کوچک چندتایی که در تخمدان ایجاد شده و علت آن احتمالاً اختلالات هورمونی است. این وضعیت در اصطلاح پزشکی به نام سندرم تخمدان پلی کیستیک نام‌گذاری شده است.

. کیست جسم زرد تخمدان

کیسه های فولیکول معمولاً پس از آزاد شدن تخمک تجزیه می شوند. اما اگر کیسه تجزیه نشود و دهانه فولیکول باز نشود، در داخل کیسه ممکن است مایع اضافی ایجاد شود و این تجمع مایعات باعث ایجاد کیست جسم زرد می شود.

. کیست سیست آدنوما

کیست های آدنوما نیز کیست های تخمدان هستند که از سلول های بیرونی تخمدان که آن را احاطه کرده اند، تشکیل می شود. برخی از این کیست ها حاوی مایعی غلیظ و مخاطی اند، در حالی که بقیه از آب پر شده اند. این کیست ها معمولا به جای رشد درون تخمدان، به وسیله ی جزء ساقه مانندی به دیواره بیرونی تخمدان می چسبد و با این کار می تواند رشد قابل توجهی داشته باشد. کیست های آدنوما به ندرت می توانند سرطان زا باشند و باید با جراحی برداشته شوند. این کیست ها بیشتر بین زنان بالای ۴۰ سال شایع هستند.

. کیست آندومتریوما

بافت هایی که به طور طبیعی در داخل رحم رشد می کنند ممکن است در خارج از رحم ایجاد شده و به تخمدان ها متصل شوند و در نتیجه کیست ایجاد شود.

برخی از زنان به بیماری سندرم تخمدان پلی کیستیک مبتلا می شوند. این بیماری به این معنی است که تخمدان ها حاوی تعداد زیادی کیست کوچک می شوند. که می تواند باعث بزرگ شدن تخمدان شود. در صورت عدم درمان، سندرم تخمدان پلی کیستیک می تواند باعث ناباروری شود.برخی علائم نادر نیز شامل :

. درد در ناحیه لگنی

. درد خفیف در ناحیه کمر و ران پا

. مسدود شدن مثانه یا روده

. احساس درد در طول رابطه جنسی

. بالا رفتن غیر قابل توجیه وزن

. درد در طول دوره قاعدگی

. خونریزی غیر طبیعی واژینال

. حساس شدن سینه ها (پستان)

. تکرر ادرار

. نفخ یا تورم شکم

. دردناک شدن حرکات روده

. تهوع و استفراغ

. فرد به دلیل ضعف یا اختلال در تخمک‌گذاری مشکلاتی برای باردار شدن دارد

. آکنه‌های شدید

. آکانتوزیس نیگریکانس به پوست تیره و ضخیم در ناحیه زیر بغل یا کشاله ران اطلاق می‌شود که گاهی ظاهری مخملی پیدا می‌کند. این مورد خود به تنهایی یکی از نشانه‌های مهم مقاومت به انسولین است و از ریسک فاکتورهای اصلی در ابتلا به دیابت و سندروم تخمدان پلی کیستیک محسوب می‌شود.

. افزایش فشار خون، افزایش قند خون یا مشکلاتی در کلسترول از دیگر نشانه ها هستند که کمتر کسی تصور می‌کند علت آنها PCOD باشد.

علائم شدید کیست تخمدان که نیاز به فوریت پزشکی دارند عبارتند از:

. درد شدید یا تیز لگن

. تب

. ضعف یا سرگیجه

. تنفس سریع و پی در پی

این علائم می تواند نشان دهنده پارگی کیست یا پیچ خوردگی تخمدان باشد. اگر به موقع درمان نشوند هر دو عارضه ممکن است عواقب جدی در پی داشته باشند.

چه کسانی بیشتر کیست تخمدان می‌گیرند؟

خطر ابتلا به کیست تخمدان در افراد و شرایط زیر افزایش می‌یابد:

مشکلات هورمونی :  شامل مصرف داروهای باروری کلومیفن (Clomid) است که به شما کمک می‌کند تا تخمک‌گذاری کنید.

بارداری : گاهی اوقات، کیست تخمدان در طول بارداری در فرد ایجاد می‌شود.

آندومتریوز :  این بیماری سبب ایجاد سلول اندومتر رحمی‌ در خارج از رحم می‌شود.

عفونت شدید لگن  :  اگر  عفونت به تخمدان‌ها گسترش یابد، می‌تواند باعث ایجاد کیست شود.

سابقه کیست تخمدان قبلی  :  اگر شما قبلا یک کیست تخمدان داشته باشید، احتمال بیشتری برای تولید کیست جدید در تخمدان خواهید داشت.

آزمایش‎های تشخیص کیست تخمدان کدامند؟

اگر متخصص زنان و زایمان با انجام معاینات فیزیکی تشخیص دهد که شما ممکن است کیست داشته باشید، برای یافتن اطلاعات بیشتر ممکن است آزمایش های زیر را توصیه کند؛

سونوگرافی

پزشک می تواند کیست تخمدان را طی معاینه معمول لگن تشخیص دهد. آنها ممکن است متوجه تورم یکی از تخمدان ها شوند و برای تایید وجود کیست سونوگرافی انجام دهند.

در سونوگرافی به کمک وسیله‌ای که با پوست در تماس خواهد بود ، امواج صوتی با فرکانس بالا به بدن فرستاده می‌شود و بازتاب این امواج باعث تشکیل تصویری از رحم و تخمدان‌ها بر روی نمایشگر ویدئویی خواهد شد. پزشک تصاویر را آنالیز می‌کند تا تشخیص دهد آیا کیستی در تخمدان وجود دارد یا خیر. با کمک سونوگرافی می‌توان مکان دقیق کیست و نوع کیست و اینکه با چه ماده‌ای پر شده را هم به راحتی تشخیص داد.

. آزمایش خون CA 125 یا cancer antigen 125: در این روش سطح پروتئین مخصوصی در خون به نام آنتی ژن سرطان 125 (cancer antigen 125) اندازه‌گیری می‌شود، وجود این پروتئین در خون زنان، عموماً نشان از سرطان تخمدان است. اگر کیست جامد باشد و خطر ابتلای بیمار به سرطان تخمدان بالا باشد، پزشک این آزمایش را انجام خواهد داد. در شرایط و بیماری‌های غیر سرطانی مانند آندومتریوز (endometriosis)، فیبروم رحم (uterine fibroids) و بیماری التهابی لگن (pelvic inflammatory disease) هم سطح این پروتئین در خون بالا خواهد رفت.

سی تی اسکن

در این کار از یک سری پرتوهای ایکس و یک کامپیوتر برای ایجاد تصویری دقیق از منطقه استفاده می شود.

برای رد سایر علل احتمالی علائم ممکن است شما نیاز به آزمایش های بیشتری داشته باشید.

MRI  ام آر آی

روش است که از میدان مغناطیسی برای ایجاد تصاویر عمیق از اندام های داخلی بدن استفاده می کند.

درمان کیست تخمدان

چندین گزینه درمانی برای کیست وجود دارد. انتخاب گزینه بستگی به نوع کیست و عوامل دیگر خواهد داشت. گزینه های درمانی شامل درمان دارویی و در صورت بزرگ بودن کیست یا ایجاد علائم، عمل جراحی می باشد.

در برخی از موارد هیچ گونه درمانی برای رفع کیست ها صورت نمی گیرد و به منظور نظارت بر کیست ها معاینات سونوگرافی مکرر انجام می شود تا ببینند کیست در اندازه یا شکل ظاهری تغییر کرده است یا خیر. پزشک متخصص شما تصمیم می گیرد چه زمانی آزمایش سونوگرافی را تکرار کنید و این پیگیری چه مدت طول می کشد. بسیاری از کیست ها بعد از یک یا دو دوره قاعدگی به تنهایی از بین می روند

اگر کیست های تخمدان به خودی خود از بین نروند و یا بزرگتر شوند، پزشک برای کوچک شدن یا از بین رفتن کیست ها روش های  درمانی زیر را پیشنهاد می کند.

دارو  

. قرص های ضد بارداری

در این روش داروهای هورمونی همچون داروهای ضد بارداری برای فرد تجویز می‌شود که جلوی تشکیل دوباره‌ی کیست تخمدان گرفته شود. باید توجه کرد که قرص‌های ضد بارداری قادر به کوچک‌تر کردن کیست‌های تخمدان موجود در بدن نیستند.   این قرص ها همچنین می توانند خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهند. خطر ابتلا به سرطان در زنان یائسه بسیار بیشتر است. 

جراحی  

اگر کیست تخمدانی بزرگ باشد، از نوع فانکشنال یا عملکردی نباشد، همواره در حال رشد و بزرگ‌تر شدن باشد، در طول دو یا سه چرخه‌ی قاعدگی در بدن باقی بماند و یا باعث درد شدید شود، پزشکان عمل جراحی را پیشنهاد می‌کنند. در عمل جراحی کیست تخمدانی از بدن خارج خواهد شد. 

 نوع عمل به چندین عامل بستگی دارد؛ از جمله اندازه کیست، سن، تمایل شما به بچه دار شدن و اینکه آیا سابقه خانوادگی سرطان تخمدان یا سینه داشته باشید. سیستکتومی (Cystectomy) عمل جراحی به منظور خارج کردن کیست از تخمدان است. در بعضی موارد ممکن است نیاز به برداشتن تخمدان باشد که به این عمل اوفورکتومی (Oophorectomy) گفته می شود.

. لاپاراتومی

اگر کیست شما بزرگ باشد، پزشک می تواند با برش بزرگی روی شکمتان آن را خارج سازد. سپس از کیست نمونه برداری می شود. اگر کیست سرطان زا تشخیص داده شود، ممکن است عمل هیسترکتومی انجام شود که طی آن رحم و تخمدان ها را در می آورند.

. لاپاراسکوپی (Laparoscopy )

در این روش لاپاراسکوپ که میله‌ای نازک و ظریف و دارای دوربین است از یک شکاف کوچک به درون بدن فرد فرستاده می‌شود. با کمک این روش پزشک به راحتی تخمدان‌ها را دیده و می‌تواند کیست تخمدانی را خارج کند. این روش تشخیصی در واقع نوعی جراحی است و برای انجام آن نیاز به بیهوشی وجود دارد.

ارتباط کیست تخمدان و پریودی چیست؟

قاعدگی‌های نامنظم یکی از شایع‌ترین مشخصات کیست تخمدان است. منظور ما از قاعدگی‌های غیر معمول و نامنظم، فاصله بیش از ۳۵ روز بین دو قاعدگی، کمتر از ۸ دوره قاعدگی در یک سال، عدم قاعدگی برای ۴ ماه یا بیشتر و وقوع قاعدگی با تأخیر یا همراه با خون‌ریزی خیلی کم یا خیلی شدید است.در واقع به چند روز جابه‌جایی در برنامه قاعدگی برای یک دوره کوتاه یا یک یا دو ماه عدم قاعدگی، مخصوصا در اولین سال‌های شروع قاعدگی (که این مشکل را به صورت طبیعی نیز دارند) قاعدگی نامنظم گفته نمی‌شود.

علائم کیست تخمدان در زمان پریودی چیست؟

امکان دارد پریودی همراه با خونریزی بسیار شدید یا بسیار کم باشد. همچنین در بعضی موارد با درد بسیار همراه است.

آیا کیست تخمدان در دختران مجرد هم ایجاد می‌شود؟

بله، کیست تخمدان مشکل شایعی در دختران و زنان  است.