زردی نوزاد

زردی در نوزادان یک اتفاق شایع است و در صورت رسیدگی به موقع و توجه به دستورات پزشک اغلب بدون ایجاد مشکل خاصی برطرف می شود. زردی عموما به دو دسته فیزیولوژیک و پاتولوژیک دسته بندی می شود. عموما از زردی که بعد از 24 ساعت تولد ایجاد می شود زردی فیزیولوژیک نام می برند. این نوع زردی به تدریج با روش های مراقبتی و تغذیه قابل کنترل است و بدون آسیب به کودک برطرف می شود.

زردی نوزاد چیست ؟

زردی نوزاد به زرد رنگ شدن پوست و یا زردی چشم، در همان روزهای بدو تولد گفته می‌شود. به طور معمول، کبد نوزاد، بیلی روبین را از جریان خون فیلتر کرده و به روده آزاد می‌کند. اما کبد نابالغ نوزاد تازه متولد شده اغلب نمی‌تواند بیلی‌روبین را به سرعت از بین ببرد. همین باعث افزایش بیلی‌روبین و زردی نوزاد می‌شود.

نوزادان به دلیل تولید بیشتر و تجزیه سریع‌تر گلبول‌های قرمز خون در چند روز اول زندگی، بیلی روبین بیشتری نسبت به بزرگسالان تولید می‌کنند . علت زردی نوزاد عدم دفع بیلی روبین در کودک است. بیلی روبین در واقع حاصل تخریب گلوبول های قرمز خون است که عمرشان به پایان رسیده است. بر اثر شکستن گلبول های قرمز هموگلوبین آزاد شده به هِم و گلوبین تبدیل می شود. هِم به مغز استخوان رفته و وارد چرخه تولید گلبول قرمز می شود و گلوبین طی واکنش هایی به بلی روبین تبدیل می شود که باید توسط کبد دفع شود. گاهی بخشی از بیلی روبین باقی مانده از تخریب گلبول قرمز دفع نشده و منجر به ایجاد زردی در نوزاد می شود.

بزرگسالان نیز ،همانند نوزادان هم به دلیل افزایش بیش از حد بیلی‌روبین در خون به یرقان مبتلا می‌شوند .

علائم زردی نوزاد

● اثر زردی روی چشم ها و به صورت زرد شدن سفیدی

● ایجاد زردی روی گونه ها

● زردی بخش جلویی بینی

● با بالا رفتن درجه ی بیلی روبین زردی در سینه، پشت و شکم نوزاد بروز می کند.

● پس از آن انتظار دست ها و پاها نیز درگیر زردی می  شوند

در صورتی که اگر تنها پوست آنها در روز دوم تا چهارم کمی زرد باشد، احتمالاً یرقان شدت کمی دارد. اما توجه داشته باشید که اگر زردی نوزاد بعد از چند لحظه محو شود، نشانه‌ای از زردی نبوده است.

نوزادان در همان 8 تا 12 ساعت اول تولد، چکاپ می‌شوند که مبتلا به بیماری زردی نباشند. اما اگر نوزاد شما زودتر از روز سوم تولدش ترخیص شد، حتماً برای بررسی شرایط سلامت او، به بیمارستان مراجعه کنید، مخصوصاً اگر با علائم زیر در نوزاد خود مواجه شدید:

● پوست نوزاد زردتر ‌شود.

● پوست روی شکم، بازوها یا پاهای نوزاد زرد به نظر برسد.

● سفیدی چشم‌های نوزاد زرد به نظر برسد.

● نوزاد مدام بی‌حال یا مریض به نظر برسد یا به سختی بیدار شود.

● نوزاد شما وزن اضافه نکند یا تغذیه مناسب نکند.

● نوزاد با صدای بلند گریه کند.

چه عواملی باعث ایجاد زردی در نوزاد می شود؟

● نارس بودن کودک

●  دوقلویی و چند قلویی

● کودک با وزن کمتر از 2500 گرم

● ناسازگاری ( تفاوت گروه خونی )  بین خون مادر و خون نوزاد

● وزن کم نوزاد در زمان تولد

● جنس پسر

● سابقه ی زردی در نوزاد اول

● تغذیه ی نا کافی نوزاد به خصوص در روز های اول زایمان به روش سزارین

● كوتاه بودن عمر گلبولهای قرمز خون، زیاد بودن تعداد گلبولها و نوع گلبول قرمز نوزاد كه بیشتر از نوع جنینی است.

● نارسی طبیعی كبد نوزاد

● تأخیر در دفع مدفوع نوزاد

● ناسازگاری بین گروه خون و یا RH مادر و نوزاد

● مصرف بعضی داروها توسط مادر

◎ بیماری ها :

● خونریزی داخلی

● عفونت در خون نوزاد

● سایر عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی

● اختلال در عملکرد کبد

● آترزی صفراوی (وضعیتی که در آن مجاری صفراوی نوزاد مسدود یا زخمی شده است.)

● کمبود آنزیم

● ناهنجاری در گلبول‌های قرمز خون نوزاد (این ناهنجاری باعث می‌شود آن‌ها به سرعت تجزیه شوند.)

● مادر دیابت داشته باشد

● كم كاری تیروئید در نوزاد

عوارض زردی نوزاد

●  یرقان

●  آنسفالوپاتی بیلی روبین حاد

بیلی‌روبین برای سلول‌های مغز سمی است. اگر زردی نوزاد شدید باشد، خطر عبور بیلی‌روبین از مغز وجود دارد. به این بیماری آنسفالوپاتی حاد بیلی‌روبین می‌گویند. درمان به موقع، ممکن است از آسیب قابل‌توجه و پایدار جلوگیری کند.

در مواردی كه زردی شدید بوده و به موقع جهت درمان مراجعه نشود بیلی روبین(ماده ای كه سبب زرد شدن پوست نوزاد شده) در مغز رسوب كرده و ضایعه عصبی به نام "كرنیكتروس" ایجاد می شود؛ در این حالت نوزاد ابتدا خواب آلود و تحریك پذیر شده، به تدریج شیر نخورده و در نهایت با برآمده شدن ملاج، تشنج و فلج اندامها بیماری كامل می شود. بعضی نوزادان در این مرحله فوت می كنند و آنها كه زنده می مانند تا آخر عمر مشكلات فلج مغزی، عقب ماندگی ذهنی و كری را با خود خواهند داشت.

کرنیکتروس ممکن است منجر به موارد زیر شود:

● حرکات غیرارادی و کنترل نشده (فلج مغزی آتتوئید)

● نگاه دائمی به سمت بالا

● از دست دادن شنوایی

● رشد نامناسب مینای دندان

از دیگر علائم آنسفالوپاتی حاد بیلی روبین در نوزاد می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

● بی‌حوصلگی

● مشکل در بیدار شدن

● گریه با صدای بلند

● مکیدن یا تغذیه ضعیف

● قوس گردن و بدن به سمت عقب

● تب

اشتباهات رایجی که منجر به بالا رفتن سطح بیلی روبین و ایجاد کرن ایکتروس می شود

● عدم توجه به وجود زردی

● تاخیر در شروع درمان

● عدم توجه به نظر والدین در مورد زردی

● خوب شیر نخوردن

● خواب آلودگی

علت شیوع زردی در نوزادان نارس چیست؟

● این نوزادان بیشتر در معرض ابتلا به عفونت هستند.

● عمر گلبول قرمز در این نوزادان كمتر است و در نتیجه بیلی روبین بیشتری در این نوزادان تولید می شود.

● كبد نوزادان نارس نسبت به سایر نوزادان، كارایی كمتری دارد.

درمورد زردی نوزادان به چه نکاتی باید توجه کنیم؟

● نوزاد را از نظر زردی 24 ساعت اول تولد بررسی کنید.

● هفته اول بعد از تولد نوزاد را از نظر زردی ارزیابی کنید.

● به تغذیه نوزاد و تغییرات آن توجه کنید.

● وزن گیری نوزاد را بر اساس نمودار رشد کودک بررسی کنید.

● سابقه زردی بیش تر از 14 روز را در فرزند قبلی به پزشک اطلاع دهید.

● سابقه بیماری های کبدی را با پزشک در میان بگذارید.

زردی نوزاد چه زمانی پایان می یابد؟

گاها زردی نوزاد تا بیش از 4 هفته نیز ادامه پیدا می کند اما در کودکانی که از شیر خشک استفاده می کنند زردی اغلب تا دو هفته بعد از تولد بهبود پیدا می کند.

آیا فتوتراپی به کودک آسیبی وارد نمی کند؟

خیر! چشمان کودک در مقابل اشعه های دستگاه فتوتراپی محافظت می  شوند، اما بهتر است در زمان استفاده از دستگاه چشمان نوزاد را بپوشانیم. دستگاه تناسلی کودک نیز دچار مشکلی نخواهد شد. اما امکان دارد برخی از کودکان در واکنش به دستگاه فتوتراپی دچار اسهال شوند که این موضوع نگران کننده نیست و با دادن شیر بیشتر به کودک، مایعات لازم  برای کودک فراهم می شود

پیشگیری از زردی نوزاد

بهترین راه پیشگیری از زردي نوزاد، تغذیه کافی اوست. تغذیه باشیر مادر در ساعات اول تولد و پس از آن به صورت مکرر و کافی به نوزاد کمک می کند تا از طریق دفع مدفوع بیلی روبین را دفع کند و همچنین انرژی لازم را برای عملکرد کبد در اختیار بدن نوزاد قرار می دهد. والدین باید توجه کنند رنگ مدفوع نوزاد باید از سبز به زرد تغییر کند.

 نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند باید روزی 8 تا 12 بار در چند روز اول زندگی خود شیر بخورند. نوزادانی که با شیر خشک تغذیه می‌شوند، معمولاً باید در هفته اول، 30 تا 60 میلی‌لیتر شیر خشک هر 2 تا 3 ساعت مصرف کنند.

تشخیص زردی نوزاد

● معاینه فیزیکی

راه‌های مختلفی برای تشخیص زردی نوزاد وجود دارد، پزشک می‌تواند در اکثر موارد با مشاهده ظاهر نوزاد و علائم ظاهری متوجه ابتلای نوزاد به زردی شود.

● آزمایش خون و آزمایش ادرار برای تشخیص زردی نوزاد استفاده می‌شود

● دستگاه بیلی روبینومتر برای تجزیه و تحلیل میزان بیلی روبین خون

درمان زردی نوزاد

زردی خفیف نوزادان معمولاً با آغاز بالغ شدن و رشد کبد آنها خود به خود برطرف می‌شود. تغذیه مکرر بین 8 تا 12 بار در روز به نوزادان کمک می‌کند تا بیلی‌روبین را از بدن خود عبور دهند. اما در حالت زردی شدیدتر ممکن است به روش‌های درمانی دیگری نیاز باشد.

● تغذیه کافی با شیر مادر

در نوزادان به دلیل ملین بودن آن به دفع بیلی روبین کمک می کند و سطح بیلی روبین را کاهش می دهد.

● مصرف مایعات

از دست رفتن مایعات در بدن باعث افزایش سطح بیلی روبین در خون می شود. درمان کم آبی بدن می تواند باعث دفع بیلی روبین از راه ادرار و مدفوع و کاهش درجه زردی نوزاد شود.

● فتوتراپی

نور درمانی (فتوتراپی) ی استفاده از لامپهای فلورسنت مخصوص این روش شیوه ای موثر در كاهش زردی نوزاد است.در فوتوتراپی، فرزند شما در حالی که لباس مخصوص و چشم‌بند پوشیده است، روی محفظه دستگاه زیر نور طیف آبی قرار می‌گیرد. همچنین یک پتوی فیبر نوری زیر نوزاد قرار داده می‌شود. البته در دستگاه‌های جدید نیازی به پوشاندن چشم نوزاد نیست. در موارد بسیار شدید و در صورتی که درمان زردی نوزاد با فوتوتراپی امکان پذیر نباشد، ممکن است نیاز به تعویض خون باشد که در آن نوزاد، مقادیر کمی خون از اهدا کننده یا بانک خون دریافت می‌کند. با این روش، گلبول‌های قرمز سالم جایگزین خون آسیب‌دیده نوزاد می‌شوند و باعث افزایش تعداد گلبول‌های قرمز نوزاد و کاهش سطح بیلی‌روبین خون می‌شوند.

●  نور آفتاب

قراردادن نوزاد در معرض آفتاب می تواند برای سلامت کودک مضر باشد و برای استفاده به عنوان روش درمانی زردی باید حتما تایید پزشک کودک را دریافت کرد

● تعویض خون

این روش برای درمان زردی نوزادان فقط در موارد اضطراری و سطوح بالای بیلی روبین انجام می شود. تعویض خون به منظور کاهش هر چه سریع تر سطح بیلی روبین خون و درجه زردی انجام می شود.

● ایمونوگلوبولین داخل وریدی (IVIg)

در این روش ایمونوگلوبین از طریق رگ به نوزادانی کهزردی نا هم خوانی گروه خونی دارند و یا مواردی که روش های دیگر درمان بر آن اثر بخش نبوده است تجویز می شود. IVIg  آنتی بادی هایی را که بر روی گلبول های قرمز خون اثر می گذارد را متوقف می کند و نیاز به انتقال خون را کاهش می دهد.

زایمان و شیردهی

تجربه كم شیردهی و یا اثرات ناشی از بیهوشی در مادرانی كه برای اولین بار صاحب فرزند شده اند و یا از طریق سزارین وضع حمل كرده اند، سبب تأخیر در شروع شیردهی و شردهی ناكافی شده و احتمال بروز زیادی در نوزاد را افزایش می دهد. شما باید بدانید كه با رعایت روشهای صحیح شیردهی می توانید از زردی پیشگیری نمایید.

لازم است از كافی بودن شیر خود برای تغذیه نوزاد اطمینان حاصل كنید. برای این كار خوب است به نكات زیر توجه داشته باشید :

. درصورت كفایت شیر، نوزاد در 24 ساعت 6-4 بار پوشك خود را خیس می كند و حداقل 4-3 بار مدفوع می نماید.

. رنگ مدفوع نوزاد تا روز چهارم تولد باید رو به زردی برود؛ چنانچه رنگ مدفوع سبز یا سیاه باقی بماند، نشانه كم خوردن شیر است.

ارزیابی های نوزادان مبتلا به زردی

تعیین میزان زردی خون صرفا بر اساس میزان بیلی روبین انجام نمی شود. نوزاد باید از نظر وزن، تغذیه، نارس بودن و… نیز ارزیابی شود. نوزادان پرخطر ریسک بالاتری برای ابتلا به زردی دارند و دانستن این موارد به تشخیص زودهنگام بیماری کمک می کند.

طبق مطالعات انجام شده از آن جا که پلاک های حاصل از تجمعات بیلی روبین بیشتر در قسمت های میانی مغز (ناحیه ای که تمام اعصاب دوازده گانه مغزی از آن عبور می کنند) رسوب می کنند، زردی می تواند بر تمام حس ها اثر بگذارد. در نتیجه ممکن است نوزاد علائمی مانند کم شنوایی، عدم تعادل، اختلال بلع، اختلالات حرکتی و … را نشان دهد. از این رو یک ارزیابی کلی توسط تیم پزشکی برای این کودکان ضروری می باشد.

بنابرین برخی دیگر از علائم زردی عبارتند از:

● مختل شدن گفتار (به علت درگیر شدن اعصاب زوج 9 و 10 مغزی)

● اختلالات بینایی

● مشکلات حرکتی (بسیار شایع است)

● جیغ کشیدن و گریه هایی با صدای تیز (فرکانس بالا) در فاز حاد بیماری (که نشان دهنده درد شدید است)

● ضعف و سستی (حتی به دلیل ضعف عضلانی ممکن است آپنه تنفسی در آن ها رخ دهد)

● تشنج و اختلالات طولانی مدت (به عنوان مثال انقباضات شدید در اندام های انتهایی مانند دست و پا)

● کم شنوایی حسی-عصبی

● عوامل خطرساز درگیری مغزی (کرن ایکتروس)

● سطح بیلی روبین بالا

● مدت تماس با بیلی روبین

● علت ایجاد زردی

● حال عمومی نوزاد

● نارس به دنیا آمدن نوزاد

● آسفیکسی

● خون ریزی داخل بطنی

● عفونت یا مننژیت

● دارو های جدا کننده ی بیلی روبین از آلبومین

نکات

● ممكن است شما تجربه كافی در تشخیص زردی نداشته باشید، زیرا تخمین میزان و شدت زردی نوزاد با چشم و بدون انجام آزمایش، بخصوص در نوزادانی كه رنگ پوست تیره ای دارند، مشكل است و ممكن است منجر به اشتباه شود.بنابراین توصیه می شود نوزادانی كه از بیمارستان مرخص شده اند، براساس جدول زمانی تعیین شده توسط پزشك ویزیت و از نظر وجودی زردی معاینه شوند.

● دقت كنید كه زرد شدن پوست از سر و گردن شروع شده و بتدریج به تمام بدن گسترش پیدا می كند. بابراین درصورتی كه زردی در كف پا نیز دیده شود، نشان دهنده میزان بالای زردی است.

● درصورتی كه متوجه زرد شدن رنگ پوست نوزاد شدید، بلافاصله به پزشك مراجعه كنید تابا آزمایش سریع و به موقع، میزان زردی خون نوزاد اندازه گیری شود.

● استفاده از لامپهای مهتابی خانگی كمكی به درمان نمی كند و تنها سبب تأخیر در درمان صحیح می شود.

●   باید از مصرف موادی مثل آب قند، ترنجبین و شیر خشت خودداری شود؛ زیرا این مواد تاثیر چندانی در درمان زردی ندارند و ممكن است به دلیل داشتن ناخالصی مشكلاتی در نوزاد ایجاد نماید و سبب تأخیر در درمان شود.

● در صورتی که شیر مادر برای درمان زردی نوزاد قطع شود درمان با مشکل مواجه خواهد شد و همچنین تلاش مادر برای فراهم کردن شرایط تغذیه مناسب را برای کودک با اختلال رو به رو می کند. تغذیه مکرر با شیر مادر یک روش بسیار کارآمد برای رفع زردی نوزاد به شمار می رود.