سنگ مثانه چیست؟

سنگ مثانه یا سیستولیت به توده‌های سخت معدنی موجود در مثانه گفته می‌شود که از تجمع  و یا رسوب کردن مواد معدنی موجود در مثانه بوجود می آیند .

سنگ‌های مثانه زمانی ایجاد می‌شوند که مواد معدنی در ادرار غلیظ متبلور می‌شوند. این حالت زمانی رخ می‌دهد که نمی‌توانید مثانه را بطور کامل تخلیه کنید و غلظت ادرار باقیمانده به تدریج افزایش می‌یابد و مواد معدنی موجود در محلول تشکیل کریستال می‌دهد. این سنگ‌ها گاهی بسیار کوچک هستند و به راحتی همراه با ادرار دفع می‌شوند، اما بعضی سنگ‌های مثانه در دیواره مثانه یا حالب (لوله کشیده شده از کلیه تا مثانه) گیر می‌کنند. سنگ گیر افتاده به تدریج کریستال‌های معدنی بیشتری را جذب می‌کند و بزرگ و بزرگتر می‌شود. ممکن است سنگ مدتی در مثانه باقی بماند و هیچ علامتی را ایجاد نکند. این سنگ‌ها غالباً هنگام رادیولوژی برحسب تصادف دیده می‌شوند. سنگ مثانه بزرگ باید توسط متخصص از مثانه خارج شود.

گاهی اوقات فقط یک سنگ و گاهی گروهی از سنگ‌ها تشکیل می‌شود. شکل سنگ‌ها با هم متفاوت است، بعضی تقریباً کروی شکل هستند و تعدادی شکل نامنظم دارند. بعضی سنگ‌های مثانه آن‌قدر کوچک هستند که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند، از طرف دیگر اندازه بعضی سنگ‌ها قابل توجه و بسیار بزرگ است.

سنگ مثانه عارضه ناراحت کننده‌ای است که بیشتر در میان آقایان مسن مشاهده می‌شود .سنگ های مثانه در صورت عدم درمان می توانند منجر به عفونت و عوارض دیگر شوند.

علائم سنگ مثانه

علائم و نشانه‌های سنگ مثانه می‌توانند از درد شدید شکم تا وجود خون در ادرار متغیر باشند. گاهی اوقات سنگ‌های مثانه موجب بروز هیچ‌گونه علائمی نمی‌شوند. سنگ‌های کوچک مثانه ممکن است بدون درمان دفع شوند اما برخی دیگر نیاز به دارو یا جراحی دارند.

اما اگر سنگ مثانه را تحریک کند، علائمی به شرح زیر بروز می‌یابد:

● درد پایین شکم

● ناراحتی یا درد در آلت تناسلی  یا بیضه ها آقایان

● تکرر ادرار یا دشواری در شروع ادرار کردن

● جریان ادرار دیرتر از حد معمول از بدن خارج می‌شود.

● احساس درد در ناحیه پایین شکم

● درد و سوزش هنگام ادرار

● وجود خون در ادرار

● تیره رنگ بودن و عدم شفافیت ادرار

● احساس سوزش در حین ادرار

● تکرر ادرار

علت‌ ایجاد سنگ مثانه 

اگر ادرار پس از دفع در مثانه باقی بماند، سنگ مثانه ایجاد می‌شود. باقی ماندن ادرار در مثانه غالباً پیامد ابتلا به بیماری دیگری است که اجازه نمی‌دهد مثانه کامل تخلیه شود.

بیماری‌های زیر از تخلیه کامل مثانه جلوگیری می‌کند:

● مثانه عصبی (نوروژنیک)

اگر عصب‌های بین مثانه و سیستم عصبی بنا به دلایلی چون سکته مغزی یا صدمه دیدن نخاع آسیب ببیند، مثانه به طور کامل تخلیه نمی‌شود.

● بزرگ شدن پروستات

 پروستات بزرگ شده به میزراه فشار می‌آورد و جریان ادرار را مختل می‌کند. در نتیجه مقداری از ادرار در مثانه باقی می‌ماند.

● وسایل پزشکی

سنگ مثانه گاهی نتیجه استفاده از سوند یا دیگر وسایل پزشکی است که وارد مثانه می‌شوند.

● التهاب مثانه

عفونت مجرای ادرار یا پرتودرمانی به بزرگ شدن مثانه می‌انجامد.

● سنگ کلیه

سنگ کلیه گاهی در حالب رو به پایین حرکت می‌کند و اگر بزرگتر از آن باشد که به طور طبیعی دفع شود، در مثانه باقی می‌ماند و موجب انسداد می‌شود. سنگ کلیه شایع‌تر از سنگ مثانه است.

● دیورتیکول مثانه

 کیسه‌هایی در مثانه تشکیل می‌شود که اگر بیش از حد بزرگ شود، ادرار را نگه می‌دارد و از تخلیه کامل مثانه جلوگیری می‌کند.

● سیستوسل

 دیواره مثانه برخی بانوان ضعیف می‌شود و به سمت واژن بیرون می‌زند. این افتادگی بر جریان خروجی ادرار از مثانه نیز اثر می‌گذارد.

عوامل خطر

سنگ‌های مثانه در کودکان کشورهای در حال توسعه شایع می‌باشد، اغلب به دلیل کمبود آب، عفونت، اختلال در مجرای ادرار و رژیم غذایی فاقد پروتئین کافی. در سایر مناطق دنیا سنگ مثانه عمدتاً در بزرگسالان پدید می‌آید .

احتمال ابتلا به سنگهای مثانه در مردان و به ویژه افراد بالای 50 سال بیشتر است.

مهم‌ترین عامل‌های خطری که احتمال تشکیل سنگ مثانه را افزایش می‌دهد عبارت‌اند از:

● سن و جنسیت

سنگ مثانه در میان آقایان به ویژه در سنین بالا شایع‌تر است.

● فلج

آسیب دیدن جدی نخاع و از دست دادن کنترل عضلانی در ناحیه لگن باعث می‌شود بیمار نتواند مثانه را کاملاً تخلیه کند.

● انسداد خروجی مثانه

 هر عارضه‌ای که مانع خارج شدن ادرار از مثانه بشود. علل متفاوتی برای مسدود شدن مثانه وجود دارد که شایع‌ترین آنها بزرگ شدن پروستات است.

● جراحی بزرگ کردن مثانه

 یکی از عوارض این جراحی که با هدف درمان بی‌اختیاری ادرار بانوان انجام می‌شود، سنگ مثانه است.

● انسداد خروجی مثانه

 هر شرایطی که موجب مسدود شدن جریان ادرار از مثانه به حالب (لوله‌ای که ادرار را به خارج بدن هدایت می‌کند) شود می‌تواند منجر به شکل‌گیری سنگ مثانه گردد. انسداد خروجی مثانه دارای دلایل متعددی است اما شایع‌ترین آن بزرگی پروستات می‌باشد.

● مثانه نوروژنیک یا عصبی

 سکته مغزی، آسیب‌های نخاعی، بیماری پارکینسون، دیابت، فتق دیسک و چند مشکل دیگر می‌تواند به اعصاب کنترل کننده‌ی عملکرد مثانه آسیب برسانند. برخی افراد مبتلا به مثانه عصبی ممکن است دچار بزرگی پروستات یا نوع دیگری از انسداد خروجی مثانه باشند که موجب افزایش خطر ابتلا به سنگ مثانه می‌شود.

● آسیب عصبی

سکته مغزی، آسیب های نخاعی، بیماری پارکینسون، دیابت، دیسک فتق و مشکلات متعدد دیگری می توانند به اعصابی که عملکرد مثانه را کنترل می کنند آسیب برسانند.احتمال دارد آسیب عصبی و شرایطی ایجاد شود که در خروجی مثانه انسداد ایجاد شود. این شرایط خطر تشکیل سنگ را افزایش خواهند داد.

عوارض سنگ مثانه

سنگهای مثانه که دفع نمی شوند و حتی آن هایی که علائمی ایجاد نمی کنند می توانند منجر به عوارضی مانند موارد زیر شوند:

● مشکلات مزمن مثانه

عدم درمان سنگهای مثانه می تواند باعث طولانی شدن مشکلات ادراری مانند درد یا تکرر ادرار شود. این سنگ همچنین می تواند در دهانه ای که ادرار از مثانه به مجرای ادرار خارج می شود قرار گیرد و جریان ادرار را مسدود کند.

● عفونت ادراری

 احتمال دارد در اثر سنگ مثانه در مجاری ادراری عفونت های مکرر باکتریایی ایجاد شود.

آزمایش‌ها و تشخیص

متخصصین برای تشخیص سنگ مثانه از آزمایش‌های متعددی از قبیل موارد زیر بهره می‌گیرند:

● معاینه فیزیکی

 متخصص با دست گذاشتن روی پایین شکم متوجه بزرگ شدن مثانه می‌شود. ممکن است متخصص راست روده (رکتوم) را نیز معاینه کند تا بزرگ شدن پروستات را بررسی کند. همچنین هرگونه علائم و نشانه‌های حین ادرار بیمار نیز مورد بحث قرار می‌گیرد.

● آزمایش ادرار

نمونه‌ای از ادرار بیمار برای بررسی وجود خون، باکتری و مواد معدنی متبلور شده در ادرار آزمایش و تجزیه می‌شود.

● سی تی اسکن (نقطع نگاری رایانه‌ای)

در این روش تصویربرداری چندین تصویر رادیولوژی با هم تلفیق می‌شود تا تصویری دقیق از اندام‌های داخلی به دست آید.

در سی تی اسکن از تابش اشعه ایکس و کامپیوتر برای اسکن سریع و ارائه‌ تصاویر واضح از داخل بدن استفاده می‌شود. سی تی اسکن می‌تواند حتی سنگ‌های بسیار ریز را شناسایی کند و به عنوان یکی از حساس‌ترین آزمایش‌ها برای شناسایی تمام انواع سنگ مثانه در نظر گرفته می‌شود.

● سونوگرافی

این روش امواج مافوق صوت به بدن تابانده می‌شود، این امواج به اندام‌های داخلی بدن برخورد می‌کند. با ثبت این بازتاب‌ها تصاویر سونوگرافی به دست می‌آید.

● رادیولوژی (اشعه ایکس)

تصویربردای با اشعه ایکس از کلیه، حالب و مثانه به پزشک برای تعیین وجود سنگ در سیستم ادراری کمک می‌کند. اما برخی از انواع سنگ‌ها در زیر اشعه ایکس قابل مشاهده نمی‌باشند.

● پیلوگرام داخل وریدی

 مایع مخصوصی در سیاهرگ‌ها تزریق می‌شود که به سمت کلیه و مثانه حرکت می‌کند. عکس رادیولوژی در طول این عمل گرفته می‌شود تا سنگ کلیه احتمالی مشخص شود.

درمان سنگ مثانه

● نوشیدن مقدار زیاد آب می تواند به دفع طبیعی سنگ های کوچک کمک کند.

سنگ مثانه معمولاً باید دفع شود. پزشک معمولاً توصیه به نوشیدن مقادیر زیاد آب در روز می‌کند تا به دفع طبیعی سنگ‌های کوچک منجر شود. هر چند از آنجا که سنگ‌های مثانه اغلب در اثر عدم توانایی برای تخلیه کامل مثانه ایجاد می‌شوند، ممکن است این کار برای دفع سنگ کافی نباشد و در اکثر موارد سنگ‌ها باید برداشته شوند.

. شکستن سنگ ها

سنگ‌های مثانه اغلب بوسیله یک عمل به نام سیستولیتولاپاکسی از بین می‌روند. یک لوله کوچک همراه با دوربین در انتهای آن (سیستوسکوپ) وارد مجرای ادرار و مثانه می‌شود تا بتوان سنگ را مشاهده کرد. سپس از یک لیزر، ابزار مکانیکی یا اولتراسوند برای خرد کردن سنگ به قطعات کوچک استفاده می‌شود و این قطعات از مثانه خارج می‌گردند. سنگ‌شکن از انرژی اولتراسونیک برای خرد کردن سنگ به قطعات کوچک استفاده می‌کند بطوری که بتوانند به همراه ادرار خارج شوند. در سنگ‌شکن لیزری هولمیم نیز از لیزر برای شکستن سنگ استفاده می‌شود. . عوارض سیستولیتولاپاکسی شایع نمی‌باشند اما ممکن است عفونت مجرای ادرار، تب، پارگی در مثانه یا خونریزی رخ دهد. پزشک می‌تواند برای کاهش خطر عفونت قبل  و بعد از عمل آنتی‌بیوتیک تجویز کند. حدود یک ماه بعد از عمل سیستولیتولاپاکسی، پزشک احتمالاً تایید خواهد کرد که قطعات سنگ در مثانه باقی نمانده‌اند.

در این روش ابتدا به شما داروی بی حسی یا بیهوشی عمومی داده می شود تا بیهوش شوید . سپس یک لوله کوچک که در انتهای آن یک دوربین قرار دارد وارد مثانه شده تا پزشک بتواند سنگ را مشاهده کند.

●  جراحی برداشتن

سنگهای مثانه گاهی بزرگ هستند و یا بسیار سخت می شکنند. پزشک در این موارد سنگها از طریق جراحی از مثانه خارج می کند.

در صورتی که سنگ مثانه نتیجه انسداد مسیر خروجی مثانه یا پروستات بزرگ شده باشد لازم است این مشکلات نیز همزمان با این سنگ و معمولاً از طریق جراحی درمان شوند.

●  آزمایشات بالینی

مطالعات کلینیک مایو در ارتباط با آزمایش روش های درمانی جدید، مداخلات و تست ها را به عنوان ابزاری برای پیشگیری، تشخیص، درمان یا مدیریت این بیماری بررسی کنید.

درمان‌های جایگزین

هیچ مطالعه‌ای تا کنون تایید نکرده است که داروهای گیاهی می‌توانند باعث شکستن سنگ‌هایی شوند که به شدت سخت بوده و معمولاً برای از بین بردن آنها نیاز به لیزر، اولتراسوند یا سایر روش‌ها است. همیشه پیش از استفاده از هر گونه درمان جایگزین با پزشک خود مشورت کنید تا مطمئن شوید که تاثیر منفی بر سایر روش‌های درمانی که در حال استفاده از آنها هستید نمی‌گذارد.

پیشگیری

سنگ‌های مثانه معمولاً در اثر یک شرایط زمینه‌ای که پیشگیری از آن سخت است بوجود می‌آیند، اما می‌توان احتمال ابتلا به آنها را با رعایت نکات زیر کاهش داد:

● بررسی علائم غیر طبیعی ادراری

تشخیص و درمان زودهنگام بزرگی پروستات یا دیگر مشکلات اورولوژی می‌تواند خطر ابتلا به سنگ مثانه را کاهش دهد.

● نوشیدن مقادیر زیادی آب

نوشیدن مایعات بویژه آب به مقدار زیاد می‌تواند به پیشگیری از تشکیل سنگ مثانه کمک کند زیرا مایعات موجب رقیق شدن مواد معدنی موجود در مثانه می‌شوند. میزان آب مصرفی بستگی به سن، اندازه، وضعیت سلامتی و میزان فعالیت دارد. برای تعیین میزان مناسب مایعات مصرفی خود با پزشک مشورت کنید.

برخی بیماران دچار عفونت مجرای ادرار احساس می‌کنند که ادرار پس از تلاش برای تخلیه مثانه در مثانه‌شان باقی می‌ماند. در این حالت به بیمار توصیه می‌شود که مثانه را ده تا بیست ثانیه پس از نوبت اول مجدداً تخلیه کند. این روش “تخلیه مضاعف” نامیده می‌شود و از ایجاد شدن سنگ مثانه جلوگیری می‌کند.