همانطور که می‌دانید، یکی از اصلی ترین ارکان حرکتی پا و حتی بدن، زانوها هستند. این عضو به دلیل کارکرد فراوان، تحمل فشار زیاد و برخی اشکالات مادرزادی و اکتسابی، حتی در سنین جوانی، ممکن است دچار آسیب شده و عملکرد صحیح خود را از دست بدهد. یکی از رایج ترین مشکلات زانو آرتروز است که می‌تواند تأثیر مستقیم بر کاهش کیفیت زندگی افراد داشته باشد.

آرتروز زانو

بالا رفتن سن عامل مهم موثر در ابتلا به بیماری آرتروز زانو است . آرتروز زانو یک بیماری جدی است که به درد ، خشکی و بی حرکتی و تغییر شکل مفصل زانو منجر می شود و می تواند توانایی فرد در راه رفتن و زندگی روزمره او را تحت تاثیر بگذارد.

هر دو قسمت انتهایی استخوان، از غضروف که بافتی انعطاف‌پذیر است، ساخته شده. آرتروز زانو هم طبق تعرف کلی آرتروز، با ساییدگی و فرسایش غضروف مفصلی زانو شروع می‌شود و علت ابتلا به آن نیز، تغییرات تخریبی (دژنراتیو) غضروف انتهای تحتانی استخوان فمور (ران) و غضروف فوقانی استخوان درشت‌نی است که به تدریج ایجاد می‌شود.

این تخریب تدریجی، به دلیل عدم قرار گیری استخوان‌ها در یک راستا و برداشته شدن فشار از مرکز زانو است؛ به همین دلیل فشار وارده بر غضروف تعدیل نشده و به یک سمت (قسمت داخلی یا خارجی زانو)، فشار بیشتری تحمیل می‌گردد و از همان سمت غضروف زانو، دچار تحلیل و تخریب خواهد شد. بنابراین آرتروز مفصل زانو در دو ناحیه تیبیوفمورال (مفصل بین استخوان ران و ساق) و مفصل کشککی – رانی می‌تواند ایجاد شود. با پیشرفت بیماری، مفصل نیز دچار فرسایش و تخریب شده و حرکت استخوان‌ها نیز مشکل خواهد شد .

 در غضروف بیش از نیمی از مبتلایان به آرتروز مفصل زانو رسوب‌های مواد معدنی نیز وجود دارد. به علاوه غلظت مایع مفصلی نیز تغییر می‌کند، رقیق‌تر می‌شود و چسبناکیش کاهش می‌یابد و در نتیجه میزان خاصیت حفاظت کنندگی و روان کنندگی حرکتی‌اش رو به کاستی می‌گذارد در نتیجه به تدریج درد زانو شروع می شود . آرتروز زانو به صورت قطعی قابل درمان نیست اما می توان با روش هایی مانند مصرف دارو و تزریق به مفصل آن را کاملا کنترل کرد. همچنین انجام تمرینات ویژه ای برای زانو می تواند درد و خشکی مقصل را درمان کند. در برخی موارد نیز استفاده از بریس های مخصوص زانو بسیار موثر هستند و در صورتی که این روش ها برای بیمار کارآمد نبودند، روش های پیشرفته بسیاری مانند تزریق اوزون و تزریق ژل به زانو به کار گرفته می شوند که نتایج چشم گیری دارند.

علائم و نشانه ها

شایع ترین و اصلی ترین نشانه ها و علایم آرتروز زانو به قرار زیر هستند :

● درد ( خصوصا در هنگام حرکت دادن زانو ، زانو درد در پایان روز بدتر است و با استراحت کردن بهتر می شود )

● خشکی و بی حرکتی زانو ( خصوصا بعد از استراحت دادن زانو ، خشکی زانو پس از استراحت زانو ، بعد از دقایقی با حرکت دادن زانو بهتر می شود )

● صدا دادن زانو ( احساس شنیدن صدای تق تق یا صدای قیژ قیژ از درون زانو )

● بزرگ شدن مفصل زانو بر اثر زائده های استخوانی ایجاد شده است

● ورم زانو ( که بر اثر تجمع مایع مفصلی اضافی ایجاد می شود )

سایر علائم آرتروز زانو که کمتر شایع هستند عبارتند از :

● خالی کردن زانو که به علت ضعف ساق پا عضلانی و عدم ثبات مفصل زانو می تواند باشد.

● محدودیت حرکتی زانو : شخص به خوبی نمیتواند آزادانه زانوی خود را حرکت دهد

● زانو در اکثر مواقع حالت خم شده به خود می گیرد

● عضلات اطراف زانو ضعیف شده و تحلیل می روند.

در موارد شدید  آرتروز زانو بیمار حتی ممکن است بیمار از شدت درد ، نیمه شب از خواب بیدار شود. درد زانو ممکن است دوره ای باشد ، یعنی برای مدتی علائم ارتروز زانو کم باشد و مدتی نیز درد داشته باشد. این حالت گاهی ممکن است به خاطر سطح فعالیت بدنی شما باشد و گاهی نیز بی هیچ علتی رخ می دهد.

● برخی افراد بیان می کنند که تغییر آب و هوا ( خصوصا هوای مرطوب و نواحی کم فشار ) درد زانوی آن ها را بدتر می کند. این حالت ممکن است به این دلیل باشد که ریشه های عصبی در کپسول مفصلی به تغییر فشار جوی حساس هستند.

علت ها و دلایل

اولویت شناخت علت آرتروز تشخیص شدت ضایعه و بکارگیری بهترین درمان با بهترین پرسنل و بهترین تجهیزات برای حصول بهترین نتیجه درمانی است:

● کشیدگی عضلات یا فشار آوردن بیش از حد به زانو به دفعات زیاد در طول سالها

●  آسیب هایی مانند شکستگی زانو و کشیدگی و پارگی لیگامنت ها می تواند منجر به تحلیل رفتن بافت غضروفی درون زانو

● عوامل ژنتیکی   مستعد ابتلا به آرتروز   

● اضافه وزن 

● عفونت

● عادات غلطی مانند دوزانو و چهار زانو نشستن، توالت ایرانی و بالا و پایین رفتن مکرر از پله (بخصوص پله‌های با شیب تند)

● شرایط شغلی نامناسب که فشار مضاعف و بدون استراحت به مفصل زانو وارد می‌کند

● ابتلا به بیماری‌های مفصلی مانند آرتریت روماتوئید و بیماری عفونی در مفصل وضربه و فشار ناگهانی به مفصل زانو مانند فشار ناشی از تصادف

● دفورمیتی‌های مفصل زانو (پای ضربدری و پای پرانتزی)

● بیماری نرمی غضروف زیر کشکک (کندرومالاسی)

● پارگی رباط‌ها، منیسک‌ها و کپسول مفصلی زانو

● در رفتگی‌ها و شکستگی‌های درون مفصلی

● منیسک دیسکی شکل و کیست منیسک

● حرکت مفصل زانو به سمت عقب

● بی‌ثباتی زانو به علت شلی رباط‌ها

● بیماری استئوکندریت دیسکان

● انحراف پا

● کفش نامناسب (پاشنه بلند) 

تشخیص           ♦

●  بررسی علائم و سوابق پزشکیتان

● معاینه‌ی جسمانی

  هنگام معاینه‌ی جسمانی پزشکتان موارد زیر را بررسی می‌کند:

 . تورم، داغی یا قرمزی مفصل

.  التهاب زانو

.  محدوده حرکت غیرفعال(نیاز به کمک) و حرکت فعال(خودمحور)

 . بی‌ثباتی مفصل

. صدای مفاصل هنگام حرکت (احساس ساییدگی درون مفصل)

 . درد هنگام قرار دادن وزن بدن روی زانو

.  مشکل هنگام قدم زدن(نحوه‌ی راه رفتن)

 . هر نشانه‌ی جراحتی در عضلات، تاندون‌ها، و رباط‌های اطراف زانو

.  درگیر شدن باقی مفاصل (نشانه‌ی آرتروز رماتیسمی)

♦ تست‌های تصویری

.  عکسبرداری با اشعه‌ی ایکس :  این تست‌ها ، عکس‌های جزء به جزء از تراکم ساختارهایی مانند استخوان می‌گیرد. آن‌ها می‌توانند به تشخیص اشکال مختلف آرتروز کمک کنند. عکسبرداری از زانوی مبتلا به آرتروز شاید تنگ شدن فضای مفصل، تغییرات استخوان و نوع خارهای استخوانی را نشان دهد.(استئوفیتیس)

●  تست‌های دیگر

به طور معمول، یک اسکن تصویری رزونانس مغناطیسی (MRI)،  اسکن با عکسبرداری با اشعه‌ی مجهول (CT)، و یک اسکن استخوانی ممکن است نیاز باشد تا شرایط استخوان و بافت‌های نرم زانویتان را مشخص کند.

راه ها و روش های درمان

همانطور که گفته شد آرتروز زانو درمان قطعی ندارد اما با روش ها موثر بسیاری می توان کاملا آن را کنترل و علائم ناشی از آن را برطرف کرد:

♦ دارو درمانی وغضروف سازها

داروهای زیادی برای درمان ارتروز زانو وجود دارند، از آن جایی که افراد واکنش های متفاوتی به انواع دارو نشان می دهند، پزشک به طور مداوم با بیمار خود در تعامل خواهد بود تا بتواند نوع دارو و دوز ایمن و موثر را برای درمان آرتروز زانوی بیمار خود تشخیص دهد و تجویز کند .

●  مسکن

داروی مسکن غیر مخدر و داروهای ضد التهاب معمولا اولین داروهایی هستند که در مراحل اولیه درمان آرتروز زانو تجویز می شوند. ساده ترین نوع این مسکن ها ( که به صورت بدون نسخه نیز قابل تهیه است) استامینوفن می باشد.

نوع دیگری از داروها که در تسکین درد آرتروز زانو موثرند داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی می باشند . نمونه های رایج این دارو ها که با نام NSAID شناخته می شوند ، ایبوبروفن و ناپروکسن هستند .

●  کورتیکواستروئید ها (کورتیزون)

این داروها مواد ضدالتهاب بسیار قوی هستند که می توان هم به صورت خوراکی و هم تزریق مستقیم به مفصل آن را استفاده کرد. تزریق کورتیزون به مفصل موجب تسکین چشم گیر درد و التهاب می شود. البته به علت عوارض جانبی احتمالی که این دارو دارد، پزشک تعداد تزریقات این دارو در طی یکسال را برای بیمار محدود خواهد کرد.

● داروهای تقویت مفاصل مانند گلوکز آمین و کوندراتین ، با استفاده از این داروها مواد حیاتی که به صورت طبیعی در غضروف زانو وجود دارد به بدن شخص رسانده می شود.ولی آیا غضروف سازها باعث افزایش ضخامت غضروف مفصل می شوند

♦ تزریقات

● تزریق ژل به زانو

مایع مفصلی درون زانو دارای ماده ای به نام هیالورونیک اسید می باشد که باعث ایجاد چسبندگی و غلیظ شدن مایع مفصلی و بالا رفتن خاصیت ارتجاعی و جذب فشار در مفصل می شود. در افراد مبتلا به آرتروز زانو تولید ماده ی هیالورونیک اسید کاهش میابد و غلظت این ماده در مفصل زانو کمتر از میزان عادی است که باعث می شود مایع مفصلی کتر حالت ژله ای خود را داشته باشد و کمتر اصطحکاک مفصل را کاهش داده و ضربه و فشار وارد شده به مفصل را کنترل کند.

در روش تزریق ژل به زانو در طی سه هفته ، سه بار ماده ای حاوی اسید هیالورونیک به مفصل زانو تزریق می شود تا اصطحکاک و سایش مفصلی را کاهش دهد و به خاصیت جذب شوک و ضربه در مفصل زانو کمک کند. تزریق ژل به زانو برای مدت حداقل شش تا نه ماه علائم ناشی از علت آرتروز زانو را از بین می برد. در صورتی که علائم دوباره عود کنند می توان تزریق را دوباره تکرار کرد. درصد موفقیت این درمان حتی در موارد بسیار شدید آرتروز زانو ، بسیار بالا است .

● تزریق پی آر پی

در این روش ده سی سی از خون بیمار را گرفته شده و داخل سانتریفوژ قرار می دهیم و پلاکتهای خون را از قسمتهای دیگر خون جدا می کنیم و در شرایط استریل به منطقه مورد نظر تزریق می کنیم

پلاکتها دارای خواص زیر هستند:

خاصیت ضد التهابی و در نتیجه کاهش ورم و درد بیمار

تاثیر روی بافت های بدن از طریق فاکتور های رشد و ترمیم بافتی لذا در پارگی رباط ها و تاندونها و صدمه به بافتهای نرم و غضروف می تواند اثرات ترمیمی داشته باشد.

♦ مراقبت از خود

● زانو بند طبی مخصوص

زانو بند هایی مخصوصی برای کاهش بار وارد شده به زانو وجود دارند که برای افراد مبتلا به ساییدگی مفصل زانو طراحی شده اند . معمولا در آرتروز زانو ، یک طرف از غضروف زانو بیشتر تحلیل میرود و فرسایش میابد که باعث می شود زاویه ی بین استخوان ران و ساق پا غیر طبیعی شود و این دو استخوان در یک سمت ( همان سمتی که غضروف آسیب بیشتری دیده است) سایش بیشتری روی هم داشته باشند. زانو بند مخصوص از طریق تغییر زاویه بین استخوان ساق و ران پا ، فشار وارد شده به مفصل زانو را کاهش می دهد و باعث کاهش درد و افزایش دامنه حرکتی مفصل زانو می شود.

تصاویر اشعه ایکس از زانو به خوبی فاصله بین استخوان ران و ساق پا در نواحی مختلف مفصل را نشان می دهد. پزشک شما با استفاده از این تصاویر می تواند مشخص کند که استفاده از بریس مخصوص برای شما می تواند مفید باشد یا نه و با توجه به وضعیت شما و محل آسیب دیدگی غضروف، زانو بند مخصوص شرایط مفصل زانوی شما را تجویز کند.

• ● کفش و کفی طبی و وسایل کمکی

استفاده از کفی های طبی مخصوص که شوک وارد شده به پا را جذب می کنند می توانند تاثیر زیادی در کاهش فشار وارد شده به مفصل زانو داشته باشند.

در صورتی که آرتروز زانو بسیار پیشرفته باشد ممکن است به بیمار استفاده از عصا یا واکر توصیه شود تا از درد شدید و فشار وارد شده به زانو کاسته شود.

● کمپرس گرم 

  گرما با افزایش جریان خون، درد و سفتی را کاهش می‌دهد. همچنین گرما عامل بازدارنده‌ی آرامش‌بخش درد زانو است. اما توجه داشته باشید که مستقیماً مفصل ملتهب را گرم نکنید؛ البته معمولاً در مراحل اولیه آرتروز زانو اثری از التهاب نیست. هر بار به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه از کمپرس گرم استفاده کنید، و بین هر دو بار گرم کردن دست‌کم یک ساعت وقفه ایجاد کنید تا از رسیدن حرارت بیش از اندازه به بافت‌ها جلوگیری کنید.

● کمپرس سرد 

سرما با تنگ کردن رگ‌های خونی درد و التهاب زانو را کاهش می‌دهد. یخ پیچیده شده در پارچه را هر ۳ یا ۴ ساعت یک‌بار به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بر روی مفصل ملتهب برای درمان درد زانو قرار دهید. سرد کردن نباید هر بار بیش از ۲۰ دقیقه طول بکشد چرا که احتمال سرمازدگی وجود دارد. سرد کردن مرطوب (قرار دادن حوله‌ای مرطوب بین پوست و کمپرس یخ) در مقایسه با سرد کردن خشک از نفوذ و سرعت بیشتری برخوردار است. در صورت ابتلا به مشکلات گردش خون یا آسیب‌های عصبی، از روش درمانی سرد یا گرم کردن استفاده نکنید، مگر آن که پزشک بی‌خطر بودن آن را تأیید کند.

● کاهش وزن

اضافه وزن فشار مضاعفی را بر زانو، این مفصل تحمل کننده‌ی وزن، وارد می‌کند. حتی از دست دادن ۵کیلوگرم زن نیز تأثیر شگرفی بر برطرف شدن علایم آرتروز زانو دارد.

● روش های درمانی مکمل و غضروف سازها

اوزون درمانی برای انواع مختلفی ازدردهای ماهچه ایبه علت آرتروز زانو مفید است.با استفاده از اوزون تراپی آرتروز زانو ترکیبی ازاوزون،پروکائین،ویتامین بی 12 ومواد دیگردربافت های نرم یا لیگامنت ها یا تاندون هایی که به استخوان زانو یا مفاصل دیگر متصل شده است برای درمان ارتروز زانو تزریق میشود. این تزریق درمفصل متورم انجام میشود و باعث درمان تورم وسپس افزایش جریان خون میشود و رسوبات فیبری را تحریک میکند تا باعث شود سلولها با کمک این رسوبات بافت ها ی مفصل آسیب دیده را ترمیم کنند. میزان بالایی از مواد غیرفعالی که در اتم های اکسیژن موجود در اوزون پیدا شده است زمانیکه با مواد مفید وبی خطراوزون ترکیب شوند بی خطر هستند وباعث درمان آرتروز زانو و التهابات مفاصل میشوند و میتواند به عنوان یک عامل تاثیرگذار محسوب شود

♦ فیزیوتراپی

فیزیوتراپی نقش مهمی در درمان غیر جراحی ساییدگی زانو دارد. هدف اصلی فیزیوتراپی آموزش دادن به بیمار در نحوه کنترل کردن علائم و بالا بردن سلامت زانو هایش می باشد. بیمار درطی درمان های فیزیوتراپی می آموزد که با ورزش زانو درد چگونه درد زانوی خود را با تکنیک هایی مانند استراحت ، گرما درمانی، حرکات اصلاحی و … تسکین دهد.

. فیزیوتراپیست به بیمار خود می آموزد

. چگونه از مفصل زانوی خود مراقبت کند  

 کارها و فعالیت های روزانه خود را به نحوی تغییر دهد و اصلاح کند تا فشار کمتری به زانوی خود بیاورد.

برای افزایش دامنه حرکتی مفصل زانو درمان آرتروز زانو با ورزش ، تمرینات و حرکات اصلاحی مخصوص انجام می شود.

تمرینات ویژه ای برای زانو و لگن به بیمار آموزش داده می شود تا به ثبات زانو و تقویت عضلات برای جذب و کنترل ضربه و فشار های وارد شده به مفصل زانو کمک کند.

● طب سوزنی

بر طبق نتایج یکی از مطالعات اخیر در زمینه طب سوزنی و ساییدگی زانو، درمان طب سوزنی در بلند مدت درد را کاهش و عملکرد را افزایش می‌دهد. با توجه به اینکه عوارض طب سوزنی بسیار محدود است، در صورتی که نتوانستید با استفاده از سایر روش‌ها درد زانوی خود را کنترل کنید، طب سوزنی ارزش امتحان کردن را خواهد داشت.

یکی از درمان های درد به علت ساییدگی زانو فیزیوتراپی است، تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست (TENS) با تکانه‌های الکتریکی با ولتاژ پایین توسط الکترودهای متصل شده به بدن در محل درد تحریک می‌شوند. این روش منجر به تسکین درد برخی از بیماران می‌شود.

 ● اوزون درمانی 

اوزون درمانی یک روش تزریقی است که باعث بازگشت جریان خون به بافت ها می شود وبا مهیا کردن مواد لازم برای بافت های آسیب دیده باعث بهبودی این بافت ها می شود این تزریق ترکیبیاتی از پروکائین برای کاهش درد و دوزهایی از هورمون های استروئیدی برای جلوگیری از فعالیت بیش از حد سیستم ایمنی بدن و رساندن مواد لازم برای بهبودی بافت ها است در این روش از مواد ضدالتهاب و اکسیژن و اوزون برای بازسازی و ترمیم بافت ها استفاده می شود اوزون باعث تحریک جریان خون می شود و با افزایش اکسیژن در سلول ها باعث افزایش انرژی آنها می شود اوزون در پراکسید ترکیب می شود و باعث تحریک جریان خون می شود ودرنتیجه سلول ها مواد مورد نیازخود را دریافت می کنند و بازسازی و ترمیم می شوند جریان خون و سلولها بهبود میابد و بافت ها شروع به بهبودی می کنند.

♦ عمل جراحی

در صورتیکه هیچ کدام از روش های درمانی غیر جراحی کمکی به کاهش علائم ناشی از آرتروز زانو نکند انجام جراحی زانو تجویز می شود.بیمارانیکه تخریب کامل غضروف مفصلی دارند و یا انحراف زانو بصورت پرانتزی و یا ضربدری شدید پیدا می کننند جراحی تنها راه درمان خواهد بود.جراحی با متدهای مختلف انجام می شود گاهی مفصل سالم است و فقط انحراف در زاویه مفصل دیده می شود که نوع جراحی این مشکل اصلاح انحراف زانو خواهد بود ولی در موارد تخریب غضرف مفصلی جراحی تعویض مفصل توصیه می شود و در موارد بینابین که صدمه به غضرف خورده ولی مفصل هنوز پایداری دارد از روش جراحی آرتروسکوپی می توان استفاده کرد.

انواع روشهای جراحی آرتروز زانو:

● اصلاح انحراف زانوی پرانتزی یا ضربدری 

● آرتروسکوپی

● تعویض مفصل یا آرتروپلاستی